Сауда және интеграция министрлігі редакциямыздың ресми сауалына берген жауабында ІІМ-нің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл бөлімшелерін материалдық-техникалық жарақтандыруға 523 миллион теңге бөлінгенін хабарлады.

«2026 жылға арналған бекітілген бюджет аясында ІІМ киберқылмысқа қарсы іс-қимыл бөлімшелерін материалдық-техникалық қамтамасыз етумен жабдықтауға 523 млн теңге көзделген», — деп хабарлады СИМ редакциямызға берілнен жауапта.

Бюджеттен бөлінген 523 млн теңгенің нақты қандай жабдықтарға жұмсалатыны да белгілі болды.

«Мамандандырылған дербес компьютерлер, ноутбуктер, мәліметтерді жинау және талдау бағдарламалық қамтамасыз етуді сатып алуға жұмсалады», — дейді министрлік өкілдері.

Елімізде бұған дейін бұл бағытқа қазынадан мүлде қаржы қарастырылмаған.

«Бұған дейін қаражат бөлінбеген», — делінген жауапта

ҚР ІІМ әріптестерімен бірлесіп ел ішінде және халықаралық деңгейде кибералаяқтарға қарсы бірқатар ірі операцияны жүзеге асырды.

ҚР ІІМ мәлімдемесіне сәйкес, маусымның басында Украинаның Одесса қаласында Қазақстан азаматтарына қатысты заңсыз әрекеттер жасаған ұйымдасқан алаяқтық call-орталықтың қызметі тоқтатылған. Қылмыстық топ ұзақ уақыт бойы интернет-алаяқтық әрекеттерін жүйелі түрде жүзеге асырып келген. Салдарынан 120-дан астам адам алданған, ал келтірілген жалпы материалдық шығын 85 миллион теңгеден асқан.

Биыл сәуірде жедел іс-шара барысында Днепр қаласында бір мезетте ондаған мекенжай бойынша тінту жүргізіліп, 53 адам ұсталып, 100 мың АҚШ доллары, ондаған компьютерлік техника, 125 смартфон және алты элиталық автокөлік тәркіленген.

Сондай-ақ, Атырауда облыс прокуратурасының үйлестіруімен киберқылмысқа қарсы іс-қимылға бағытталған мамандандырылған «Anti-Fraud Call Center» орталығы ашылды.

NoFake.kz Ішкі істер министрлігіне 523 миллионның қайда және қалай жұмсалатыны жіті түсіндіруді сұрап, сауал жолдады. Жауабын қосымша жариялаймыз.

Сообщение Биыл Қазақстан алаяқтықпен күреске 523 миллион теңге жұмсайды появились сначала на NoFake.

Агенттік мәліметінше, алаяқтар бұрындары адамдарды сендіретін хат дайындау, жалған сайттар жасау немесе телефон соғып, әңгімеге тарту жолымен алдаса, енді осы әрекеттердің бәріне нейрожелі мен ЖИ-ді қолданатын болған. Салдарынан азаматтар тез алданып, ЖИ-мен жасалатын контентті шын дүниеден ажырата алмайды.

Ведомство бұл ретте, британдық Push Security компаниясының зерттеушілері алаяқтықтың осындай схемасын анықтаған.

«Алаяқтар ChatGPT-дің ортақ сілтемелер функциясын пайдаланып, сервис жұмысында орын алған ақаулықтар туралы хабарламалары бар жалған беттерді орналастыра бастады. Сөйтіп, пайдаланушы ChatGPT-дің таныс доменін көріп, ештеңеден күдіктенбеген. Содан кейін оған проблеманы шешу үшін «OpenAI ресми қосымшасын» көшіріп алу ұсыныс түскен. Іс жүзінде бағдарлама ретінде зиянды бағдарламалық қамтылым таратылған», — дейді компания мамандары.

Мамандар алаяқтар мұндай схемада қарапайым психологиялық тетікті негізгі алғанын түсіндіреді. Яғни олар, адамдардың белгілі бір сервистерді қауіпсіз деп есептеуін ұтымды пайдаланып отыр.

«Адам таныс логотипті немесе сайттың мекенжайын көргенде, оның қырағылығы төмендейді. Алаяқтар осыны пайдаланды. Мұндай шабуылдар сервистің өзін бұзуды талап етпейтінімен қауіпті.  Осылайша, алаяқтар пайдаланушылардың танымал брендке деген сенімін пайдаланып, оны әлеуметтік инженерия құралына айналдырады», — дейді зерттеушілер.

Жалған дауыс пен дипфейк: алаяқтар жаңа құралдарды қалай ұтымды пайдаланып жүр?

Агенттік жасанды интеллект көмегімен белсенді дамып келе жатқан тағы бір бағыт — жалған дауыстар немесе бейнелер (дипфейк) жасау екенін ескертеді.

«Бүгінде алаяқтар ЖИ арқылы адамның цифрлық көшірмесін жасау үшін ашық дереккөздерден бірнеше аудио немесе бейнежазбаларды пайдаланады. Мұндай технологиялар алаяқтық қоңыраулар мен бейне хабарламаларды барынша шынайы етіп, дауысты, бет әлпетті және қарым-қатынас әдісін қолдан жасауға мүмкіндік береді. Осындай схемалар қазірдің өзінде бүкіл әлем бойынша компаниялардың миллиондаған шығындарының себебіне айналды», — делінген ведомство хабарламасында.

Сондай қарапайым мысалдардың бірі — алаяқтардың басшының дауысы мен сыртқы келбетінің цифрлық көшірмесін жасауы. Сөйтіп олар қаржы бөлімшелерінің қызметкерлеріне телефон немесе бейнебайланыс арқылы хабарласады. Осылайша, шұғыл шаруа деген сылтаумен ақша аударуды, шот төлеуді немесе басқа қаржылық операция жасауды сұрайды. Жалған хабарламалардың шынайы болатыны сонша, тіпті тәжірибелі мамандардың өзі оны ажырата алмай, алаяқтардың құрбаны болып жатады, дейді мамандар.

«Қарапайым азаматтар үшін тәуекелдер ең алдымен туыстарының, достарының немесе таныстарының дауысы мен бейнесін қолданумен байланысты. Алаяқтар бейнеқоңырауды немесе дауыстық хабарламаны қолдан жасап, орын алған апат, құқық қорғау органдарына ұсталуы, денсаулығына байланысты проблемалар немесе шұғыл қаржылық көмекті қажет ететін басқа да төтенше жағдай туралы хабарлауы мүмкін», — дейді агенттік мамандары.

Бұл ретте, сарапшылар заманауи технологиялар барған сайын шынайы дыбыстық фейткер және дипфейктер жасауға икемделіп келе жатқанын айтады. Нәтижесінде жалған дауысты немесе бейнені тану да қиындай түседі.

Алаяқтар ЖИ арқылы жалған жұмысқа қалай тартады?

Агенттік алаяқтық арасында тағы бір кең тараған тәсіл — ЖИ арқылы құрылған алаяқтық бос жұмыс орындары деп отыр. Киберқауіпсіздік мамандары нейрожелілер лауазымдарды шынайы сипаттап, компаниялардың сайттарын және рекрутерлер атынан хат алмасуды жылдам жасауға мүмкіндік береді.

«Мысалы, ізденушіге онлайн-әңгімелесуден өту, сауалнамалар толтыру немесе қашықтан жұмыс істеуге арналған бағдарламалық қамтылымды орнату ұсынылады. Нәтижесінде алаяқтар дербес деректерді алады немесе жәбірленушінің құрылғысын зиянды бағдарламалармен жұқтырады.

Кейде схема одан да күрделі болады. Мәселен, олар жұмыс берушінің атынан сөйлеп, үміткердің түйіндемесімен танысып, оның сеніміне әбден кіреді», — делінген ведомство хабарламасында.

Тек содан кейін ғана олар оған тест тапсырмасына немесе зиянды болып табылатын арнайы бағдарламаға сілтеме жібереді.

Алаяқтар қолданатын тағы бір тәсіл — компанияға жұмысқа орналасу үшін толығымен ойдан шығарылған үміткерлерді жасау әдісі. Олар фото, түйіндемелерді жасайды және дипфейктер арқылы бейне-қоңырау жасайды. Мұндайда олардың мақсаты — корпоративтік жүйелер мен деректерге қол жеткізу.

ЖИ несімен қауіпті?

Мамандар алаяқтар үшін ЖИ-дің басты артықшылығы –  ауқымының кеңдігі екенін айтады. Егер бұрын алаяқ күніне ондаған хат дайындаса, қазір нейрожелі арқылы бірнеше минут ішінде мыңдаған жеке хабарламалар жасауға болады. Сол сияқты бұрын жалған мәтіндерде қателер көп болса, бүгін ондай қателер жоқтың қасы. Ал дауысты қолдан жасау үшін, күрделі жабдықтар қажет болса, енді мұндай сервистер қолжетімді әрі бағасы тұрғысынан арзан.

«Сосын жылдамдық та артты. Бұрын алаяқтық бір алаяқтық схема үшін, бірнеше апта дайындалса, қазір тиімді сәтті пайдаланады. Мысалы, танымал сервисте ақаулар орын алса, жаңа төлемдер туралы жаңалық пайда болса немесе банк ережелері өзгерсе – бірнеше сағаттан кейін ЖИ-дің көмегімен құрылған ондаған жалған сайттар, хабарлар мен жарнама сипатындағы хабарландырулар пайда болуы мүмкін», — дейді мамандар. 

Киберқауіпсіздік мамандары шабуылдың негізгі нысаны компьютер немесе смартфон емес, адам екенін тағы да ескертеді. Сол себепті азаматтарға сыни ойлауды дамыту мен цифрлық сауаттылыққа ден қоюға кеңес беріледі.

Сообщение Алаяқтар ЖИ-ді қалай пайдаланады: агенттік ескертеді появились сначала на NoFake.

NoFake.kz тілшісі ЖИ ұстаз бен оқушыға көмекші ме, әлде, қауіп пе деген сұраққа жауап іздеп, Алматы қаласы №196 жалпы білім беретін мектептің музыка пәнінің мұғалімі Дүкенбаева Қанымжан Тойғанбайқызымен сұхбаттасты.

Музыка пәні мұғалімінің айтуынша, мектептерде ЖИ-ді қолдану арқылы мұғалімдер интерактивті сабақтар өткізіп, анимация, 3D модельдер, ойын форматындағы тапсырмалар әзірлей бастады. Әсіресе, бастауыш сынып оқушылары түрлі-түсті танымдық контенттерге қызығушылық танытады. Ал жоғары сынып оқушылары деректі фильм, клип және визуалды форматтағы материалдарды көбірек қабылдайды.

«Бұрын сабаққа қажетті көрнекіліктерді үйде отырып қолмен жасап, бояп, қиып дайындайтынбыз. Қазір интерактивті тақта мен ЖИ көмегі арқылы оны бірнеше минутта жасауға болады. Әсіресе музыка сабағында түрлі анимациялық ойындар мен жаттығулар балалардың назарын жақсы ұстайды», — дейді ұстаз.

Оның сөзінше, жасанды интеллект мұғалімдердің цифрлық сауатын да арттырған.

«Әрине, ЖИ-ді бірден меңгеріп кету оңай болған жоқ. Әсіресе, жасы үлкен ұстаздарға промт жазу мен бағдарламаларды пайдалану қиындау тиді. Бірақ мемлекет тарапынан тегін курстар ұйымдастырылып, біз ЖИ-ді сауатты қолдануды үйрендік. Қазір брошюра, шақыру қағазы, диплом сияқты дүниелерді өзіміз-ақ жасай береміз», — дейді Қанымжан Тойғанбайқызы.

ЖИ-дің пайдасы мен зияны

Ұстаздың сөзінше, жасанды интеллектінің педагогтер үшін бірнеше пайдасы бар.

Дегенмен, педагог ЖИ-ді шамадан тыс қолдану «клиптік ойлауға» алып келуі мүмкін екенін айтады. Яғни бала қысқа әрі тез өзгеретін контентке үйреніп, ұзақ мәтін оқуға немесе терең талдауға қызықпай қалуы ықтимал. Сондай-ақ оқушылардың дайын жауапқа тым тәуелді болып кету қаупі де бар. Бұл өз бетінше ойлану мен іздену қабілетін әлсіретуі мүмкін.

Оқушылар ЖИ арқылы контент жасағанда неге мән беруі керек?

Қанымжан Тойғанбайқызы оқушыларға цифрлық гигиенаны сақтауға кеңес береді:

Маманның пікірінше, болашақта ЖИ білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналады. Сондықтан балаларға технологияны ерте жастан дұрыс әрі қауіпсіз пайдалануды үйрету маңызды.

Сообщение Жасанды интеллект: ұстаз бен оқушыға көмекші ме, әлде қауіп пе появились сначала на NoFake.

ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі ұсынған түсініктемеге сәйкес, Жангелдин ауданы аумағында ірі қара малдың қырылуына қатысты, Қостанай облысы әкімдігінің ветеринария басқармасы тексеру жүргізген.

«Аталған жағдай үй шаруашылығындағы мал арасында жекелеген сипатқа ие (2 өлексе анықталған). Қазіргі таңда осы ауданда сынама алу және малдың қырылу себептерін анықтау жұмыстары жүргізілуде. Алынған сынамалар тиісті зертханаға жолданды. Зерттеу нәтижелерін күтіп отырмыз», — делінген хабарламада.

Сонымен қатар, ведомство Жангелдин ауданы мен шекаралас аумақтарда облыстық аумақтық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі инспекциясының және «Охотзоопром» РМКК тобы киіктердің қырылу фактілерін анықтау мақсатында мониторинг жүргізгенін мәлімдеді.

«Мониторинг барысында 2 киік (аналық) өлексесі табылды. Сыртқы белгілеріне қарағанда, өлекселерде ыдырау және қаңқаланудың белгілері бар, шамамен олардың өлімі қыс мезгілінде болған. Табылған өлекселер утилизацияланды, утилизация актісі бар», — делінген хабарламада.

Айта кетейік, ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар әлемі комитеті қаңғыбас үй жануарлары туралы жаңа заңға қандай өзгерістер енгізілетінін түсіндірген еді.

Сообщение Қостанайдағы мал мен киік қырылды деген видеоға министрлік жауап берді появились сначала на NoFake.

Форум барысында Орталық Азия Климаттық қоры-Орталық Азияға арналған климаттың өзгеруі және жасыл энергетика жөніндегі жобалық кеңсе жетекшісі Ерлік Қаражан Арал теңізін толық қалпына келтіруге бола ма деген сауалға жауап берді.

«Арал теңізін толық қалпына келтіру мүмкін болмаса да, қазірдің өзінде жеңіс көп. Мысалы, балық аулау ісі қайта жанданды. Мәселе тек суды молайтуда ғана емес, Арал маңындағы жердің, топырақтың құнарлылығын арттыру, оны қайта жандандыруда болып отыр. Қазір бұл бағытта көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Әсіресе, теңіздің тұңғиын қайта қалпына келтіру бағытында құзырлы министрліктермен тиісті жұмыстар жүргізіліп жатыр», — деді ол.

Спикер Арал теңізін қайта қалпына келуіне қандай іс-шаралар әсер еткенін де түсіндіріп берді.

«Дүниежүзілік банк тарапынан қаржылық қолдау көрсетілді. Бұл қаржылық қолдау Көкарал дамбысы тарапынан Аралдың солтүстік жағынан кететін су көлемін азайтуға әсер етті. Нәтижесінде теңіздегі су көлемі арта бастады», — деді ол.

Айта кетейік, бүгін Астанада алғашқы Өңірлік экологиялық саммит (RES) өз жұмысын бастады. Оған Орталық Азия елдерінен, Еуропалық одақ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы мен Таяу Шығыстан шамамен 1500-ге қатысушы жиналды.

Сообщение Арал теңізін толық қалыпқа келтіру мүмкін бе: сарапшы пікірі появились сначала на NoFake.

АВА терапия маманы Азамат Бақытбекұлы Nofake.kz редакциясына берген сұхбатында, «Діңгекті жасушаларды ауыстыру арқылы аутизмді емдеуге бола ма?» деген сауалына жауап берді.

«Баланың даму жағынан қарастыратын болсақ, терапия, көмек түрлері көп болғанымен, ең алдымен оның денсаулығына мән беру керек. Мысалы, біз сабаққа келместен бұрын, оның денсаулық жағдайын тексереміз. Егер неврология жағынан қиындықтар болса, баланы сол жағынан емдеу керек болады. Сол сияқты дәрумен, минералдармен де солай. Онымен ағзаны қамтамасыз етіп, толтыру керек», — деді маман.

Маман, балада медициналық тұрғыдан қандай да бір қиындық болмаса, яғни миының жұмысы дұрыс болып, көзі көріп, құлағы естіп және т.б. дұрыс, қалыпты болса, онда оны тек оқыту, сабақ беру арқылы өмірге бейімдеуге болатынын айтты.

«Бұл жерде әр бала әр түрлі. Бір ерекше бала екінші балаға ұқсамайды. 8 жыл жұмыс барысында бірдей бала көрмеппін, барлығында бір диагноз, бірақ балалар әр түрлі. Сол себепті көмек көрсету деңгейі де әр түрлі болады», — деді ол.

Азамат Бақытбекұлы көп жағдайда қиындық скрининг кезінде пайда болатынын атап өтті. Бұл ретте, оның сөзінше ата-аналар баланы дамыту бағытын білмей, мамандардан дұрыс бағыт ала алмай, өздері даму жолын іздей бастайды.

«Сосын бізде дәлелді, яғни толық көмек көрсеткен сабақ түрлері мен зерттелмеген терапия немесе қауіпті көмек көрсету түрлері арасында нақты бөлініс жоқ. Оның барлығы бір жерде айналып жүр, себебі біреуге көмектеседі, біреуге көмектеспейді деген бар. Сол сияқты діңгекті жасушаларды ауыстыру бағыты да әлі толық зерттелмеген», — деді ол.

Маман мұндайда ата-аналар тәжірибе жасап көретінін, сосын қай көмек түрінің тиімді екенін өздері таңдайтынын атап өтті. Сондай-ақ, ол діңгекті жасушаларды ауыстыруға қатысты маман мен ата-ана арасында келісімшарт жасалатынын, онда терапияның бұл түрі балаға көмек бермеуі мүмкін екені айтылатынын жеткізді. Сол себепті, ол барлық жауапкершілік ата-аналардың өзі мен әр балаға қатысты емдеу хаттамасына байланысты екенін ескертті.

Айта кетейік, бұған дейін маман редакцияның вакцина салдарынан аутизмге шалдығу қаупі туралы мифке жауап берген еді.

Сообщение Діңгекті жасушаларды ауыстыру арқылы аутизмді емдеуге бола ма появились сначала на NoFake.

Белгілі болғандай, жоба авторы Назарбаев университетінің ғалымы Дмитрий Сизов болып шықты. Сондай-ақ, оның Ғылым және жоғары білім министрлігі тарапынан қолдау тапқаны анықталды. 

«Қазақстанда Назарбаев Университеті базасында «Аэродинамикалық тежегішпен жабдықталған наносеріктің тростық сүйреу арқылы ғарыш қоқысын орбитадан шығару жөніндегі эксперименттің математикалық негіздемесі» атты ғылыми жоба жүзеге асырылуда. Жоба Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі грантымен қолдау тапқан. Оның ғылыми жетекшісі — техника ғылымдарының кандидаты, доцент, Назарбаев Университеті механикалық және аэроғарыштық инженерия кафедрасының нұсқаушысы Дмитрий Сизов», — деді университет мамандары.

Университет өкілдері ғылыми топ құрамына қазақстандық ғалымдар мен Назарбаев Университеті студенттерінен бөлек, халықаралық ынтымақтастық аясында ғарыш жүйелерінің динамикасы, соның ішінде ғарыш қоқысын жою жүйелері бойынша танымал мамандар  профессор Владимир Асланов және доцент Александр Ледков кіргенін атап өтті. 

«Ғарыш қоқысын тазалау әдісінің негізгі идеясы – орбитадағы жарамсыз бөлшектерді тазарту жеделдету үшін, аэродинамикалық тежеу мен ғарыштық тросты пайдалану болып отыр. Жоспар бойынша, тазалағыш ғарыш аппараты ірі ғарыш қоқысына жақындап, оны тросқа бекітілген тор арқылы ұстап алады. Одан кейін атмосфера кедергісін пайдалана отырып, орбитадан түсу үшін арнайы желкенді (парус) ашады», — деп түсіндірді ғалым өз жобасы туралы. 

Зерттеушінің сөзінше, бұл өте күрделі процесс. Сол себепті ғалымдар алдымен ғарыштық инженерияда жиі қолданылатын тәсіл бойынша, салыстырмалы түрде арзан демонстрациялық миссияны (ред. тәсіл) пайдаланып көреді. 

«Бұл тәсіл бойынша троспен байланысқан, екі шағын CubeSa форматындағы ғарыш серіктері пайдаланылады. Олардың бірі тазалаушы аппарат рөлін атқарса, екіншісі ғарыш қоқысы болады», — деді мамандар. 

Университет ғалымдары, сондай-ақ жобаның мақсаты — мұндай тазалау схемасының жүзеге асу мүмкіндігін математикалық тұрғыдан негіздеу екенін атап өтті. 

«Қазір біз осы тақырыпта екі ғылыми мақала дайындадық, онда тростық жүйені орналастырудың түрлі сценарийлерді ұсынып, орбитадағы қозғалысты модельдедік. Бұл ең сенімді әрі тиімді сценарийді таңдауға мүмкіндік береді», — дейді ғалым. 

Сонымен бірге, ғалым жоба Қазақстанның ғарыш қоқысын тазалау жүйесін теориялық тұрғыдан әзірлеу бойынша әлемдік орталықтардың бірі ретіндегі беделін қалыптастыруды көздейтінін жеткізді.

«Демонстрациялық миссияның толық математикалық негіздемесі аяқталғаннан кейін, ғарыш компаниялары немесе мемлекеттік бағдарламалар тарапынан қызығушылық болса, оны бірнеше жыл ішінде іске қосуға болады. Жалпы әлемде ғарыш қоқысын тазалауға бағытталған көптеген жобалар бар. Алайда олардың бірде-бірі әлі ғарышты қоқыстан тазартқан емес. Жобалардың басым бөлігі эксперимент кезеңінде тұр, дегенмен негізгі технологияларды сынауға бағытталған бірнеше демонстрациялық миссиялар болды», — дейді мамандар. 

Ғалымдардың айтуынша, ғарыштағы қоқыс қазірдің өзінде Жер маңындағы кеңістікті пайдалануға кедергі келтіріп жатыр. Олар адамзат орбитадағы ірі бөлшектерді тиімді әрі арзан жоюды қолға алса, бұл адамдарға навигациялық, климаттық және байланыс спутниктерінің жұмысын қолдауға, сонымен қатар болашақ ұрпақ үшін ғарышқа қолжетімділікті сақтауға мүмкіндік беретінін айтады.  

Сообщение Қазақстандық ғалымдар ғарышты қоқыстан тазартатыны рас па появились сначала на NoFake.

Доктор Фелисити Белл (Dr. Felicity Bell) — Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің (ред. UNSW Sydney) құқық және технологиялар саласындағы заңгері әрі зерттеушісі. Ол — Австралия мен Жаңа Зеландия соттарында жасанды интеллектіні қолдану бойынша AIJA ресми нұсқаулығының тең авторы, бұл құжат сот жүйесіне технологияларды қауіпсіз әрі жауапты енгізу қағидаттарын айқындайды.

AIJA — (Australasian Institute of Judicial Administration) Австралия мен Жаңа Зеландиядағы судьяларды, сот әкімшілерін және зерттеушілерді біріктіретін кәсіби ұйым. Институт сот тәжірибесін дамытуға, соттарды басқару стандарттарын жетілдіруге және әділет жүйесіне заманауи технологияларды енгізуге бағытталған. Заңгер Nofake.kz редакциясына берген эксклюзивті сұхбатында ЖИ-дің салаға ену ерекшеліктері мен тәуекелдері туралы баяндады.

— Әлемдік тәжірибеде сот жүйесіне ЖИ белсенді енгізіп жатыр екен. Осы ретте, сұхбатымызды сот жүйесі ЖИ-ді не мақсатпен енгізді деген сауалдан бастасақ?

Алдымен «жасанды интеллект» деген ұғымның өзі түрлі технологияларды қамтитынын түсіну керек. Қазіргі таңда көбінесе генеративті ЖИ туралы айтылып жүр, бірақ бұдан бұрыннан қолданылып келе жатқан қарапайым жүйелер де бар. Мысалы, көптеген соттарда құжаттарды электронды түрде қабылдау және өңдеу жүйелері қолданылады. Бұл технологиялар келіп түскен өтініштерді талдап, оларды белгілі бір санаттарға автоматты түрде бөле алады. Кейбір елдерде, мысалы Бразилияда, арнайы жүйелер істерді маңыздылығына қарай іріктейді. Олар конституциялық сипаттағы істерді анықтап, басымдық береді немесе ұқсас құқықтық мәселелерді біріктіріп қарауға көмектеседі. Мұндай жүйелер адаммен шамалас дәлдікпен, кейде одан да жылдам жұмыс істейді.

— Тағы қандай елдер сот жүйесіне ЖИ-дін енгізіп жатыр?

— Мысалы, Қытайдың кейбір соттарында судьялар шешімнің алғашқы жобасын дайындау үшін үлкен тілдік модельдерді пайдаланады. Бірақ соңғы шешімді бәрібір судья қабылдайды. Ол мәтінді тексеріп, қажет болса түзетулер енгізеді. Сондай-ақ ЖИ сот отырыстарының стенограммасын жасау үшін кеңінен қолданыла бастады. Сөйлеуді тану технологияларының дамуы бұл процесті әлдеқайда жылдам әрі арзан етеді.

— ЖИ судьяларға шешім қабылдауға көмектесе ала ма? Мысалы, АҚШ-тағы COMPAS жүйесі судьяларға шешім қабылдауға атсалысады екен?

– Бұл өте күрделі мәселе. COMPAS сияқты жүйелер сот шешімін толық алмастырмайды, тек көптеген факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Бірақ мұнда маңызды сұрақ туындайды: судьялар жүйенің ұсынымына қаншалықты жиі қарсы шыға алады? Егер жүйенің дәлдігі 90% деп айтылса, адам әр жолы «бұл 10% қателік болуы мүмкін» деп күмәндана ма, әлде көбіне жүйеге сеніп кетеді ме? Бұл тұста адамның психологиясы, когнитивтік бейімділіктері үлкен рөл атқарады. Себебі, біз кейде технология ұсынған нәтижеге адамнан да артық сенім артып қоюымыз мүмкін. Яғни, мұндайда нақты жауап айту қиын. Сол себепті, соңғы шешім адамда болуы керек деп санаймын.

— Бұл жерде қандай негізгі тәуекелдер бар деп ойлайсыз?

– Бірнеше маңызды тәуекелді атап өтуге болады. Біріншіден, қателік жәберу қаупі. Генеративті ЖИ кейде қолданыста жоқ заңдар мен сот прецеденттерін «ойлап табуы» мүмкін. Мұндай жағдайлар тәжірибеде болған. Егер мұндай қателік дер кезінде анықталмаса, ол сот шешіміне әсер етуі мүмкін. Екіншіден, қоғамдық сенім мәселесі бар. Сот жүйесі тиімді жұмыс істеуі үшін адамдар оған сенуі керек. Ал ЖИ қолдану бұл сенімді әлсіретуі мүмкін. Үшіншіден, ұзақ мерзімді тәуекелдерді ескеру керек. Уақыт өте келе судьялар мен заңгерлер технологияға тым тәуелді болып, өздерінің аналитикалық қабілеттерін әлсіретіп алуы мүмкін.

— ЖИ соттарға деген сенімге қалай әсер етеді?

– Бұл сұраққа нақты жауап жоқ. Зерттеулер әр түрлі нәтижелер көрсетеді. Кейбір адамдар ЖИ қолданылған шешімдерді әділетсіз деп қабылдауы мүмкін. Ал басқалары керісінше, оны объективті әрі бейтарап деп санайды. Бір қызығы, кейбір зерттеулерде адамдар заңгерден гөрі ЖИ берген кеңеске көбірек сенген жағдайлар да тіркелген. Сондықтан бұл тақырып әлі де терең зерттеуді қажет етеді.

— Әлемде ЖИ-ді сот жүйесінде қолданудың бірыңғай ережелері бар ма?

– Қазіргі таңда жаһандық деңгейде ортақ консенсус жоқ. ЮНЕСКО сияқты ұйымдар ұсынымдар әзірлеген, ал Еуропалық Одақта арнайы AI Act заңы бар. Бірақ әр елдің құқықтық жүйесі әртүрлі: бір жерде жалпы құқық жүйесі, басқа жерде континенталды құқық жүйесі жұмыс істейді. Сондықтан бірыңғай модель жасау қиын. Дегенмен, жалпы қағидаттарды қалыптастыру — пайдалы қадам.

— Алдағы 10–15 жылда ЖИ сот жүйесінде қандай рөл атқарады деп ойлайсыз?

– ЖИ қазірдің өзінде құрал ретінде қолданылып жатыр және оның рөлі арта береді. Менің ойымша, ең маңызды қағида сақталуы керек: соңғы шешімді әрқашан адам қабылдауы тиіс. Сонымен қатар кейбір қарапайым, процедуралық істерде автоматтандыру деңгейі жоғары болуы мүмкін. Адам тек даулы немесе күрделі жағдайларда араласуы ықтимал. Бүгінде сот жүйелері үлкен жүктемемен жұмыс істеп жатыр, ал әділдікке қол жеткізу әлем бойынша әлі де проблема. Сондықтан белгілі бір деңгейде автоматтандыру қажет. Бірақ толық «робот-судьялар» — бұл әзірге жақын болашақтың сценарийі емес. Жасанды интеллект сот жүйесіне жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Ол процестерді жеделдету, шығындарды азайту, қолжетімділікті арттыру. Сонымен қатар қателік, сенім және тәуелділік сияқты маңызды тәуекелдер де бар.

Әңгімеңізге рахмет!

Сообщение Сот жүйесі ЖИ-ді қалай қолданады: австралиялық заңгермен экслюзив сұхбат появились сначала на NoFake.

Ол аталған университетінің Метеорологиялық институтының ғылыми қызметкері. Доктор Карстен Хауштейн экстремалды ауа райы құбылыстары, биоалуантүрліліктің азаюы және климаттың антропогендік өзгеруі арасындағы өзара байланыстарды зерттейді. Ғалым, әсіресе, климаттағы өзгерістердің қаншалықты дәрежеде адам әрекетінің әсерінен туындағанын анықтайды. Ғалыммен Орта Азия елдерінде, соның ішінде Қазақстандағы климаттың соңғы жылдары жылыну себептерін талқыладық.

Сообщение Орта Азияда қыс неге жылып барады: неміс ғалымымен эксклюзив сұхбат появились сначала на NoFake.

Трамп Иранды жазалауға уәде беріп отыр. Бірақ келіссөз жүргізу мүмкіндігі әлі барын айтты. Ресми Тегеран оған көнбесе, онда зымыран шабуылын 4 аптаға дейін жалғастырмақ. Әрине, бұған Иранның көнгісі жоқ. Көсемдері аятолла Әли Хаменеи өлтірілгендіктен, «қанға қан» деп отыр. АҚШ-тың әскери базасы орналасқан БАӘ, Қатар, Бахрейн, Сауд Арабиясы сынды парсы шығанағындағы елдерге де зымыран тастап, қарымта жауап қайтарды.

Иранның Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы Әли Лариджани 2 наурыз күні X (бұрынғы Twitter) желісінде: «Біз АҚШ-пен келіссөз жүргізбейміз» деп мәлімдеді. Ал 4 наурызда Аятолла Моджтаба Хаменеи (марқұм Әли Хаменидің ұлы) Иран Ислам Республикасының жаңа жоғарғы рухани көсемі болып сайланды.

Иран АҚШ басқыншылығына “Ормуз бұғазын жауып тастаймыз” деп қорқытып отыр. Ормуз бұғазы — Иран мен Оман арасындағы тар теңіз дәлізі. Ол Парсы шығанағы арқылы Үнді мұхитына шығады. БАӘ, Сауд Арабиясы, Иран, Ирак, Бахрейн, Қатар және Кувейт мұнай мен газ экспорты тасымалдайды. Бұл әлемнің 20 пайыз шикізатына тең (тәулігіне 21 млн тонна).
Парсы бұғазынан АҚШ, Үндістан, Қытай, Оңтүстік Корея және Жапония мұнай алады. Егер бұғаз жабылса, дамыған елдердің экономикасына үлкен залал келеді.

Қытайдың Парсы шығанағындағы елдерден алатын мұнай:
🔹 Сауд Арабиясы – шамамен 1,58 миллион баррель/күн
🔹 Ирак – шамамен 1,28 миллион баррель/күн
🔹 БАӘ – шамамен 712 000 баррель/күн
🔹 Кувейт – шамамен 321 000 баррель/күн

Ормуз бұғазы жабылуының Қазақстанға әсері

Қазақстанға тікелей әсері жоқ, өйткені бұл өткелмен Қазақстан мұнай жібермейді. Бірақ Таяу Шығыстағы ахуал шикізат бағасына әсер етеді. Егер Ормуз жабылса, онда Brent баррелі 100–130 долларға, тіпті оптималдық жағдайда 300 долларға дейін өсуі мүмкін деген болжам бар. Ал Қазақстан бюджеті 2026–2029 жылдарға 70 доллармен бекітілген. Демек, табыс көруіміз мүмкін.

28 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев Таяу Шығыстағы жағдайға байланысты қауіпсіздікті мейлінше күшейтуге тапсырма берген. Өйткені қаштығыстан мезі болған Иран халқы босып кетуі мүмкін. Бірінші кезекте олар Орталық Азияға ағылады. Ал Қазақстан мен Иран арасын Каспий теңізі ғана бөледі.
Ираннан босқындардың келуіне Қазақстан дайын ба?

Журналистердің бұл сұрағына Сыртқы істер вице-министрі 3 наурызда Үкімет қабырғасында жауап берді. Әлібек Бақаев, ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары:

Әрине. Мұндай хаттамалар бар. Мемлекеттік органдар өз құзыреті аясында қандай жұмыс жүргізу керектігін біледі. Бірақ тағы да ескерте кетейін: мұндай сұрау түскен жоқ, ондай сигналдар да жоқ. Мәселе біздің бақылауымызда. Қазақстан өзге мемлекеттердің ішкі қақтығыстарына араласпайды.

Иран мен Израиль қақтығысының бастауы

1979 жыл. Ислам революциясы бәрін өзгертті. Оған дейін Иран мен Израиль арасы тәуір-ақ болған. Бірақ революциядан кейін Иран патшалығы құлап, билікке аятоллалар келеді. Олар Израильді заңсыз мемлекет деп жариялайды. Міне, содан бері қақтығыс өршімесе, басылған жоқ.

Иран мен Израиль қақтығысына АҚШ неге араласады?
АҚШ — Израильдің басты стратегиялық серіктесі. 2018 жылы сол кездегі Президент Дональд әкімшілігі Иран мен АҚШ Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) ядролық келісімін бұзады. Өйткені ресми Тегеран астыртын өз ядролық қаруын жасауда деген
күдік туады. Сөйтіп АҚШ Парсы шығанағындағы бірқатар араб елінде әскери база ашады.
Бірақ МАГАТЭ ядролық қарудың барын ресми жоққа шығарды.

Бұл жанжалға АҚШ-тың араласуының тағы бір себебі — Ормуз бұғазы. Өйткені ол Иранның басты қаруы. Елдің айтарлықтай әскері мен қаруы жоқ. Бірақ әлем саудасын басқарып отырған бұғазы бар. Дегенмен Ормуз бұғазы – Иранның өзіне де кері әсер етуі мүмкін. Өйткені оны жапса, басты клиенті Қытай ашуланады.

Ормуз бұғазы жабылуының әлем экономикасына әсері

Иран бұғазын жабады. Әлемдік мұнай саудасы құлдырайды (тәулігіне 7–8 млн баррель мұнай). Мұнай тапшылығы Brent бағасының өсуіне әкеледі. Демек, логистика қымбаттайды. Ал мұның арты тауар өндірісінің шарықтауына әкеледі. Сөйтіп, әлемдік инфляция өседі. Ал бұл Халықаралық банктердің инвестиция пайызын өсіреді. Бұл экономикалық рецессияға апаратын жол.

Айта кетейік, бұған дейін Таяу Шығыстағы жағдай ушықса, Қазақстан босқындар толқынына дайын ба деген тақырыпты сарапшылармен талдаған болатынбыз.

Сообщение Ормуз – Иранның бағы ма, соры ма: Таяу Шығыстағы шиеленіске талдау появились сначала на NoFake.