Жалған жаңалыққа сену психологиясы: когнитивті бұрмалау қалай әсер етеді

Ғалымдардың айтуынша, адамдардың жалған ақпаратқа сеніп қалуы бірнеше негізгі факторға байланысты. Біріншіден, біз көзге көрінген ақпараттың барлығын бейсаналы түрде қабылдаймыз да, жадымызда сақталып қалады. Сондай-ақ, әркім өзіне ыңғайлы, оң жамбасына келетін дүниені ғана көреді. Екіншіден, медиасауаттылық төмен, көпшілік манипуляция әдістерін ажырата алмайды. Эмоциялық манипуляция, статистикалық айла және жалған консенсус та фейк контенттің шынайы көрінуіне ықпал етеді.

Контенттің жылдам таралуы, алгоритмдердің сенсацияны күшейтуі және дағдарыс кезіндегі сыни ойлаудың әлсіреуі де маңызды рөл атқарады. Бұған қоса, озық технологиялар — генеративті ЖИ мен дипфейктер, ботфермалар арқылы жасалатын жалған танымалдық та фейктердің таралуын күшейтіп отыр. Ал адамның өзіндегі когнитивтік бұрмалану, соның ішінде растау бейімділігі, фактілерден гөрі түйсікке сүйену — жалған ақпараттың оңай қабылдануына жағдай жасайды.

Осы орайда nofake.kz/ когнитивті бұрмалану тақырыбына тоқталып, мәселенің түпкі себептері мен оның адам психологиясына әсерін түсіну үшін психолог Балжан Қанапияевамен сұхбаттасты.

Когнитивті бұрмалану — фейктің отаны

– Когнитивті бұрмалану дегеніміз не?

– Когнитивті бұрмалану – адамның ойлау жүйесінде автоматты түрде пайда болатын қате, логикаға сай келмейтін ойлау үлгілері. Олар шындықты дәл қабылдауға кедергі жасап, эмоция мен мінез-құлыққа теріс әсер етеді. Когнитивті бұрмаланулар әсіресе стресс, конфликт, депрессия, мазасыздық және алаңдаушылық кезінде жиі күшейеді.

– Когнитивті бұрмаланулардың қандай түрлері бар?

– Когнитивті бұрмаланудың психологияда кең тараған сегіз түрі бар. Біріншісі – «қара-ақ ойлау» (дихотомиялық ойлау). Бұл – барлығын тек «жақсы–жаман», «дұрыс–бұрыс» деп бағалау. Мысалы: «Мен бір қателік жасасам, демек, мүлде қабілетсізбін».

Екіншісі – катастрофизация. Яғни болмашы жағдайдан ең жаман сценарийді елестету. Мысалы: «Біреу ренжіді — енді бәрі мені жек көреді».

Үшіншісі – жорамал жасау (ой оқимын деп ойлау). Бұл – нақты дәлелсіз, басқа адамның не ойлайтынын өз бетінше болжау. Мысалы: «Ол маған қарамайды, демек, сыйламайды».

Төртіншісі – болашақты болжау. Ешбір фактсіз болашақта тек теріс нәтиже болады деп сену. Мысалы: «Менің қолымнан келмейді».

Бесіншісі – персонализация. Яғни басқалардың әрекетін өзіне қатысты деп қабылдау. Мысалы: «Бәрі дұрыс болмады — демек, мен кінәлімін».

Алтыншысы – артық жалпылау. Бір жағдайдан жалпы қорытынды шығару. Мысалы: «Әріптестер риза болмады — демек, ешкім риза болмайды».

Жетіншісі – «міндетті» ойлау. Өзіне немесе өзгеге тым қатты талап қою. Мысалы: «Мен бәріне көмектесуім керек». Бұл адамның тез шаршауына, күйзеліске түсуіне әкеледі.

Сегізіншісі – позитивті жоққа шығару. Жақсы нәрселерді байқамау немесе маңызсыз деп санау. Мысалы: «Маған алғыс айтты, бірақ бұл жай сөз».

– Интуицияны қалай дұрыс қолдануға болады?

– Интуицияны пайдалану үшін оны міндетті түрде тексеру қажет. Ол үшін «Дәлел бар ма?», «Мен фактіні негіз етіп тұрмын ба, әлде эмоцияны ма?», «Баламалы түсініктеме бар ма?» деген сұрақтарды қойған дұрыс. Бұл адамның асығыстық шешім қабылдауынан сақтайды.

– Когнитивті бұрмаланулардан шығу үшін не істеу керек?

– Психологиялық бұрмаланулардан құтылуға көмектесетін төрт нақты қадам бар: Біріншісі – ойды тоқтатып, бағалау. «Бұл ой фактіге негізделе ме, әлде эмоцияға ма?» деген сұраққа жауап беру.
Екіншісі – дәлелдер жинау. «Менде нақты дәлел бар ма?» деп тексеру. Үшіншісі – баламалы ой табу. «Бұл жағдайды басқа қалай түсіндіруге болады?» деп ойлау. Төртіншісі – сезімді фактіден уақытша бөліп қарау. Эмоция асықтырады, ал факт нақты шешім береді.

– Когнитивті денсаулықты жақсарту үшін қандай әдеттер маңызды?

– Когнитивті (ойлау, зейін, есте сақтау) қабілеттер адамның өмір салтына тікелей байланысты.
Сапалы 7–9 сағат ұйқы, дұрыс тамақтану (омега-3, жасыл көкөністер, жидектер, дәнді-дақылдар), қант пен трансмайларды азайту маңызды. Аптасына кемінде 150 минут орташа қарқындағы кардио жаттығулар нейрондардың жаңаруына ықпал етеді. Кітап оқу, тіл үйрену, логикалық ойындар миға жақсы жаттығу береді. Әлеуметтік байланыстар миды белсенді етеді, ал жалғыздық когнитивті құлдырауды тездетеді. Созылмалы стресс гиппокампқа зиян келтіреді, сондықтан медитация, тыныс алу жаттығулары, йога пайдалы. Күніне 1,5–2 литр су ішу зейін мен есте сақтауды жақсартады. Депрессия мен мазасыздықты емдеу — когнитивті функцияны сақтау үшін маңызды. Алкоголь, темекі және ұйқының бұзылуы когнитивті қабілеттерді төмендетеді. Сонымен қатар В12, темір, қалқанша безінің көрсеткіштері мен қан қысымын тексеріп отыру қажет. Бұл факторлар ми жұмысына тікелей ықпал етеді.

– Когнитивті бұрмалануларды тану неге маңызды?

– Өйткені оларды түсіну және басқару адамның эмоционалды тұрақтылығын арттырады. Когнитивті бұрмалануларды тану – өз ойыңды бақылаудың, әрі психикалық және эмоционалды денсаулықты жақсартудың маңызды қадамы.