Бүгінде медицина дамыған, тіпті жасанды интеллект диагноз қойып жатқан заманда өмір сүріп отырмыз. Бірақ біз әлі де тамыр ұстайтын тәуіпке, «қатерлі ісікке жылан сорпасын іш» дейтін емшілерге және онлайн дем салатындарға сенеміз. Адам неліктен химиялық терапиядан бас тартып, тәуіптің сөзіне сенеді? Ағзаны шлактан тазарту немесе «арамы қанды» шығару деген медициналық шындық па, әлде маркетинг пе?

Медицина мен бақсылықтың, ғылым мен сенімнің аражігін ажырату үшін студиямызға білікті дәрігер, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының басқарма төрағасы Ерік Әбенұлы Байжүнісовті шақырып, сұхбаттастық.

Сообщение Ракқа жылан сорпасы ем бе: денсаулыққа қатысты мифтер появились сначала на NoFake.

Бірақ, мұқият болсақ, дипфейкті ажыратуға болады. NoFake.kz жалған видеоны бірден тануға көмектесетін қарапайым ережелерді ұсынады.

1. Эмоцияға берілмеңіз

Жалған видеолар сізді шошыту, ашуландыру, қорқыту немесе таңғалдыру үшін жасалады. Егер видеоны көргенде бірден «бөлісейін, таратайын» деген сезім пайда болса, тоқтай тұрыңыз. Алдымен ақпаратты тексеріп алған жөн.

2. Адамның бет-әлпетіне мұқият қараңыз

Мына белгілерге назар аударыңыз:

Ерін қимылы (айтылған сөзге сәйкес келе ме?);

Бет мимикасы;

Көзі  (жыпылықтатуы).

Егер адам сөйлеп тұрса, бірақ ернінің қозғалысы сөзіне сәйкес келмесе немесе бет-әлпеті табиғи емес көрінсе, бұл дипфейк болуы мүмкін.

 3. Дауысына құлақ түріңіз

Компьютер жасаған дауысты мына нәрселер әшкерелейді:

Оғаш кідіріс;

Робот сияқты бірқалыпты сөйлеу (эмоция жоқ);

Дауыс ырғағының (тембрдің) кенет өзгеріп кетуі.

Абайлаңыз: Жақындарыңыздың атынан келетін «Тез арада ақша аударшы» немесе «Құпия деректеріңді айтшы» деген дауыстық хабарламалардан сақ болыңыз.

4. Жарық пен фонды тексеріңіз

Дипфейктерде мынадай қателіктер жиі кездеседі:

Қисынсыз түскен көлеңкелер;

Жарықтың әр жақтан түсуі;

Артқы фонның «бұлдырап» немесе қозғалып тұруы;

Бет контурларының (жиектерінің) анық болмауы.

Егер видеодан жасанды кадр байқасаңыз, ол жалған болуы мүмкін.

5. Ұсақ-түйекке мән беріңіз

Жасанды интеллект әлі күнге дейін мына нәрселерді дұрыс сала алмай қателеседі:

Қол мен саусақтар;

Сырға, жүзік сияқты әшекейлер;

Көзілдірік;

Шаш және басқа да ұсақ заттар.

Осы аталғандар дипфейкті тез әшкерелеуге көмектеседі.

6. Түпнұсқаны іздеңіз

Өзіңізден сұраңыз:

Бұл видеоны ең алғаш кім жариялады?

Ол ресми парақшаларда бар ма?

Беделді ақпарттық сайттар (БАҚ) бұл туралы жазды ма?

Егер видео тек күмәнді аккаунттарда немесе анонимді Telegram-арналарда ғана жүрсе — оған сенудің қажеті жоқ.

 7. Бірнеше жерден тексеріңіз

Танымал адамдардың маңызды мәлімдеме, төтенше жағдайлар мен саяси оқиғалар ресми ақпараттық сайттарға тез шығады. Егер бұл жаңалық тек бір ғана видеода болып, басқа еш жерде айтылмаса — бұл оның жалған екеніне дәлел.

Таратуға асықпаңыз!

Жалған видео жасаушылар оның тез тарағанын қалайды. Видеоны басқаларға жібермес бұрын 2-3 минут уақыт бөліп, тексерсеңіз, сонда жалған ақпараттың таралуына жол бермейсіз.

NoFake.kz ұсынған чек-лист

Вирусты видеоға сенбес бұрын өзіңізге 5 сұрақ қойыңыз:

1. Кім жариялады? (Дереккөз сенімді ме?)

2. Бұл туралы басқа ақпарат құралдары жазды ма?

3. Адамның ерні сөзімен сәйкес келе ме?

4. Дауыс, жарық күмәнді емес пе?

5.Толқытып, аса қобалжып бұл видеоны бірден бөлісейін деп тұрған жоқсыз ба?

Қазір дипфейк өте сапалы жасалады, сондықтан бір ғана белгіге қарап шешім шығару қиын. Ең дұрысы – ақпаратты ресми әрі тәуелсіз дереккөздерден қайта тексеру және көрген нәрсеге сыни көзбен қарау.

Сообщение Дипфейкті қалай тануға болады: NoFake.kz нұсқаулығы появились сначала на NoFake.

Фото, дауыс: дипфейк неден құралады?

Францияның EURECOM университетінің цифрлық қауіпсіздік департаментінің профессоры Жан-Люк Дюжеле дәл осы бағыттағы маман. Оның ғылыми қызметі цифрлық суреттер мен бейнелерді талдау, биометрия, бет-әлпетті тану, бейнебақылау және цифрлық сараптама салаларымен байланысты. Сондықтан ол дипфейктерді абстрактілі қауіп ретінде емес, бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болатын технология дейді.

Сарапшының айтуынша, жалған инвестициялық видеоны жасау бастапқы материалдарды жинаудан басталады.

«Егер алаяқтар мұндай видеоны сенімді етіп көрсеткісі келсе, оларға көбінесе адамның бір сапалы фотосуреті мен бірнеше секундтық дауыс жазбасы жеткілікті. Осыдан кейін арнайы құралдардың көмегімен олар фотодағы адамды “жандандырып”, оның өз дауысымен сөйлеп тұрғандай етіп көрсете алады», – дейді Жан-Люк Дюжеле.

Қазақстанда саяси дипфейктерге кімдер ілікті?

Естеріңізде болса, күні кеше Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев адамзатқа жалған ақпарат пен дипфейктерден төніп тұрған қауіп туралы айтқан болатын.

«Заманауи технологиялар цифрлық алаңда алауыздықты әдейі ушықтыратын «ботофермалардың» пайда болуына түрткі болды. Көпе-көрінеу жалған ақпарат тарату, адамды қаралау, өтірікті шындай соғатын қауіпті құбылыс қалыптасты. Оны қазір дипфейк деп атайды. Яғни объективті фактілер эмоцияның көлеңкесінде қалып, қасақана арандатушылық туғызады», — деді ол.

Сондай дипфейктерге мысал ретінде редакциямызда бұған дейін жарияланған депутаттардың бірнеше дипфейктерін келтіруге болады. Ондай дипфейктер әсіресе, саяси науқан алдында, біздің жағдайда Конституциялық реформа алдында жанданғаны байқалады.

Мәселен, Nofake.kz бұған дейін Қорғаныс министрлігі атынан тараған осындай видеоның дипфейк екенін жариялаған болатын. Видеода министрлік өкілі «Сарбаз өліміне қылмыстық іс ашылмасын» деген мазмұндағы ақпарат таратып, көпшілікті дүрліктірген еді.

Дәл осындай видео референдум қарсаңында да тараған болатын. Онда «Марқұмдардың атынан референдумда дауыс береді» деген жалған ақпарат тараған еді.

Дәл осындай жағдай Венгриядағы сайлау кезінде де орын алған. Political Capital сараптамалық орталығының зерттеушісі Чаба Мольнар Венгриядағы сайлау науқаны жалған немесе манипуляцияланған ақпарат негізгі саяси күн тәртібінің бір бөлігіне айналған «постақиқат» (post-truth) құбылысының айқын мысалы болды. Соның бірі – оппозициялық Tisza партиясына қатысты ойдан шығарылған «салық жоспары». Бұл ақпарат билікшіл БАҚ арқылы кеңінен таратылып, кейін сот оның шындыққа сәйкес келмейтінін анықтады.

Сарапшы сондай-ақ ЖИ арқылы жасалған дезинформацияның сайлаушылардың саясаткерлер мен партияларға деген көзқарасын қалай қалыптастыратыны туралы айтты.

«Жалған ақпарат өте жарқын әрі эмоцияға әсер ететін форматта таралады. Ол адамның жадында ұзақ сақталатын із қалдыруы мүмкін, ал бұл кейін біздің шешімдерімізге ықпал етеді. Мысалы, сайлау күні кімге дауыс беру немесе, керісінше, кімге мүлде дауыс бермеу туралы таңдауға әсер етуі ықтимал. Сайлау науқаны кезінде көрген ЖИ арқылы жасалған контенттің басым бөлігінің мақсаты да осы болды. Олар оппозициялық саясаткерлер мен партиялардың беделіне нұқсан келтіріп, сайлаушылардың оларға дауыс бермеуіне ықпал етуді көздеді», – деді Чаба Мольнар.

Дипфейкті жасау жеңіл ме?

Франциялық профессор Жан-Люк Дюжеленің пікірінше,бүгінде дипфейктің техникалық бөлігін жасау аса күрделі дайындықты талап етпейді. Фото мен видеоны көпшілікке қолжетімді құралдар арқылы өңдеуге болады. Ал дауысты қолдан жасау қиындау: оны шынайы етіп шығарып, ерін қимылдарымен дәл сәйкестендіру қажет. Одан да күрделісі – мұндай жалған әрекетті нақты уақыт режимінде жасау. Дегенмен бүгінде бұл техникалық кедергілер алаяқтар үшін басты мәселе емес.

«Бүгінде қарапайым әрі дөрекі дипфейк жасау өте оңай. Алаяқ үшін негізгі қиындық – дипфейктің өзін жасау емес, сенімді сценарий ойлап табу. Ол қандай оқиғаны айту керектігін, адамға қашан хабарласу тиімді екенін және қандай дәлелдерді қолдану қажет екенін түсінуі керек. Мысалы, егер ақша сұраса, қандай негізбен сұрайды? Өзін компания директоры ретінде таныстыра ма? Әлде туысқаны ретінде ме?» – дейді сарапшы.

Алаяқтардың арбауына қалай түспейміз?

«Жалған әрекетті анықтаудың ең тиімді жолы аудио немесе видеоны талдау емес, контексті тексеру болып табылады. Шынайы адам ғана білетін сұрақ қойыңыз. Мысалы, хат алмасу кезінде компанияңыз туралы, соңғы кездесулеріңіз туралы немесе тек сол адам білуі тиіс жайттар туралы сұрауға болады. Ал бейнеқоңырау кезінде адамнан қарапайым әрекет жасауды өтініңіз: мысалы, солға немесе оңға қарауын сұраңыз», – дейді сарапшы.

Сонымен қатар қауіпсіздік тек дипфейкті тану қабілетіне ғана тәуелді болмауы керек. Жан-Люк Дюжеленің айтуынша, тиімді инвестиция уәде еткен қоңыраулар мен бейнебайланыстарға қатысты да күмәнді хаттардағыдай қағида қолданылады.

«Егер сізге белгісіз хат келіп, онда көрсетілген нөмірге қоңырау шалуды немесе банкпен байланысуды сұраса, сіз бірден жауап бермеңіз. Оның орнына банктің ресми нөміріне өзіңіз хабарласасыз. Мұнда да дәл сол қағида жұмыс істейді. Егер біреу телефон арқылы ақша аударуды сұрап, соның арқасында байып кететініңізді айтса, одан WhatsApp нөмірін немесе электрондық поштасын беруді сұраңыз. Егер сізге SMS арқылы хабарласса, электрондық пошта арқылы жауап беріңіз және керісінше. Осылайша алаяқ өзіне қатысты қосымша ақпарат беруге мәжбүр болады», – деп қорытындылады Жан-Люк Дюжеле.

Сарапшының айтуынша, әңгімелесуші сізден сұраған ережелер бойынша әрекет етпеу керек. Үзіліс жасап, байланысты басқа арнаға ауыстыру — алаяқтардың тұзағынан қорғайтынын ұмытпаңыз

Түйін

ЖИ дамуы ақпарат тарату мүмкіндігін кеңейткенімен, оны теріс мақсатта пайдаланатындардың да қатары артып келеді. Әсіресе, сайлау мен референдум сияқты саяси науқандар кезінде дипфейктер мен жалған ақпарат қоғамдық пікірге ықпал ету құралына айналуда. Мұндай контенттің басты мақсаты – адамдардың эмоциясына әсер етіп, белгілі бір саясаткерге немесе саяси күшке деген сенімді әлсірету, қоғамда күмән мен алауыздық қалыптастыру.

Сарапшылардың айтуынша, дипфейктерді жасау бұрынғыдай күрделі процесс емес. Бір ғана фотосурет пен бірнеше секундтық дауыс жазбасының өзі шынайы көрінетін жалған бейне жасауға жеткілікті болуы мүмкін. Сондықтан бүгінгі күні қауіптің негізгі көзі технологияның өзі емес, оны қандай мақсатта және кімнің қолданып отырғанында.

Осындай жағдайда әрбір азаматтың медиасауаттылығы шешуші рөл атқарады. Әлеуметтік желілерде таралған кез келген даулы видеоға немесе сенсациялық мәлімдемеге бірден сенбей, ақпараттың түпнұсқасын тексеру, ресми дереккөздерге жүгіну және бірнеше ақпарат көзін салыстыру маңызды. Ал күмәнді қоңыраулар мен хабарламалар кезінде сарапшылар ұсынғандай, әңгімені басқа байланыс арнасына ауыстырып, қосымша сұрақтар қою – алаяқтардың арбауына түсудің алдын алатын қарапайым әрі тиімді тәсілдердің бірі.

Цифрлық технологиялар дамыған сайын дипфейктердің сапасы да арта береді. Сондықтан олармен күрестегі ең тиімді құрал – технология ғана емес, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалай алатын, медиасауатты қоғам қалыптастыру.

Айта кетейік, Қазақстанда жасанды интеллектіні қолдануды құқықтық тұрғыдан реттеуге бағытталған арнайы заң қабылданды. Құжатта ЖИ жүйелерін қауіпсіз пайдалану, ашықтықты қамтамасыз ету және адам құқықтарын қорғау қағидаттары көзделген. Мұндай құқықтық тетіктердің тиімді болуы азаматтардың медиасауаттылығымен қатар жүргенде ғана жалған ақпарат пен дипфейктердің таралуына қарсы тұруға мүмкіндік береді.

Сообщение Саяси науқан алдындағы дипфейктер: қалай жасалады және астарында не жатыр появились сначала на NoFake.

Әкімшілік рақымшылық дегеніміз не?

Қазақстанда алғаш рет әкімшілік рақымшылық енгізіледі. Бұл — мемлекет тарапынан іске асырылатын бір реттік шара. Оның аясында кейбір әкімшілік айыппұлдар кешіріледі немесе олардың төленбеген бөлігі есептен шығарылады.

Ең алдымен, әкімшілік жауапкершілік — бұл заңды өзгерту немесе жауапкершілікті жеңілдету емес, белгілі бір санаттағы азаматтар мен кәсіпкерлерге қолдау көрсету мақсатында қабылданатын ерекше шешім екенін еске саламыз.

2026 жылдағы әкімшілік рақымшылық: оны не себепті енгізді?

Бастама еліміздің жаңа конституциялық даму кезеңімен байланыстырылады және төмендегі қағидаттарға негізделеді:

• әділеттілік;
• гуманизм;
• заң үстемдігі;
• адам құқықтарын құрметтеу.

Шара құқық бұзушылықтарға қатысты мемлекеттік саясатты өзгертпейді.

Кімдерге қолданылады және кімдердің айыппұлдары кешіріледі?

Рақымшылық келесі санаттағы азаматтарды қамтиды:

• Қазақстан азаматтары;
• жеке кәсіпкерлер (ИП);
• нотариустар, адвокаттар және жеке практикамен айналысатын өзге де тұлғалар.

Ол 2026 жылғы 17 наурызға дейін тағайындалған әкімшілік айыппұлдарға қатысты қолданылады.

Қандай айыппұлдар кешіріледі?

Рақымшылық аясында:

• төленбеген әкімшілік айыппұлдар;
• немесе олардың қалған берешек бөлігі есептен шығарылады.

Әкімшілік рақымшылыққа ілінгеннен кейін:

• айыппұлдарды төлемеуге болады;
• атқарушылық өндірістегі істер тоқтатылады.

Қандай айыппұл түрі рақымшылыққа ілінбейді?

Маңызды: рақымшылық барлық құқық бұзушылықтарға бірдей қолданылмайды. Оларға төмендегілер жатады:

• жол қозғалысы ережелерін бұзу (қауіпті көлік жүргізу мәнері немесе жол-көлік оқиғасына әкелуі мүмкін қауіпті жағдайлар)
• мас күйінде көлік жүргізу;
• есірткіге қатысты құқық бұзушылықтар мен заңсыз қару айналымы;
• адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін әрекеттер;
• санитариялық және өрт қауіпсіздігі талаптарын бұзу;
• дербес деректерді қорғау саласындағы бұзушылықтар;
• ұлттық және мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты құқық бұзушылықтар;
• құрылыс және техникалық қауіпсіздік саласындағы құқық бұзушылықтар.

Сонымен қатар қайталанған құқық бұзушылықтар мен сотта қаралып жатқан істерге рақымшылық қолданылмайды.

Жол қозғалысы ережелеріне қатысты не болады?

Әкімшілік рақымшылыққа ілінбейді:

• Жол қозғалысы ережелерін өрескел бұзғаны үшін жүргізуші куәлігінен айыру;
• Мас күйінде көлік жүргізу;
• Қарсы бағыттағы жолаққа шығу.

Мемлекет жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытын қатаң бақылауды ұстайды.

Есептен шығарылатын айыппұл мөлшері қандай?

Алдын ала деректер бойынша:

• шамамен 1 миллион әкімшілік айыппұл;
• жалпы сомасы 17 миллиард теңгеден астам берешек;
• Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің шамамен 280 бабы қамтылуы мүмкін.

Бұл процеске 15 шақты мемлекеттік орган қатысады деп жоспарланған. Сондай-ақ, оған 16,5 мың адам ілігеді деп жоспарланып отыр.

Әкімшілік рақымшылық үшін өтініш беру керек пе?

Әкімшілік рақымшылық автоматты түрде жүзеге асырылады.

Азаматтарға:

• өтініш жазудың;
• мемлекеттік органдарға барудың қажеті жоқ.

Процесс қалай жүзеге асырылады:

• жүйе рақымшылыққа жататын айыппұлдарды автоматты түрде анықтайды;
• электрондық шешімдер шығарылады;
• құжаттарға цифрлық форматта қол қойылады;
• азаматтарға SMS-хабарлама немесе eGov порталы арқылы хабарлама жіберіледі.

Айыппұлдың рақымшылыққа ілінгенін қалай білуге болады?

Тексеру:

• мемлекеттік цифрлық сервистер арқылы;
• SMS-хабарламалар арқылы;
• атқарушылық өндірістердің ақпараттық базалары арқылы жүргізіледі.

Әкімшілік рақымшылықтан бас тартуға бола ма?

Иә. Әкімшілік рақымшылық – азаматтың құқығы, міндеті емес. Азаматтар өз қалауымен одан бас тарта алады.

Қазақстанда барлық айыппұл кешірілетіні рас па?

Жоқ.

Рақымшылық:

• тек белгілі бір әкімшілік құқық бұзушылықтарға қатысты қолданылады;
• қауіпті және қайталанған құқық бұзушылықтарды қамтымайды;
• құқық бұзушылықтың жасалғанын жоққа шығармайды.

Әкімшілік рақымшылық не себепті жауапкершілікті толық жоймайды?

Келесіні есте сақтаңыздар:

• құқық бұзушылықтың жасалғаны туралы дерек сақталады;
• мәліметтер мемлекеттік ақпараттық жүйелерде сақталады;
• құқық бұзушылық қайталанған жағдайда бұл ескеріледі.

Яғни, рақымшылық – тек жекелеген жағдайларда айыппұл төлеуден босату шарасы. Ол жауапкершілікті толық жоймайды және құқық бұзушылық фактісін «жоққа шығармайды».

Түйін. Қазақстандағы әкімшілік жауапкершілік туралы нені білу керек?

2026 жылғы Қазақстандағы әкімшілік рақымшылық – бұл бір реттік шара. Оның аясында:

• кейбір айыппұлдарды есептен шығаруға;
• азаматтар мен кәсіпкерлердің борыштық жүктемесін азайтуға;
• халық пен бизнесті қолдауға мүмкіндік беріледі.

Бұл ретте мемлекет ауыр құқық бұзушылықтарды, әсіресе жол қозғалысы ережелерін бұзу, қоғамдық қауіпсіздік, есірткі айналымы және сыбайлас жемқорлық салаларындағы құқық бұзушылықтарды қатаң бақылауда сақтайды.

Сообщение 2026 жылғы әкімшілік рақымшылық: кімдердің айыппұлы кешіріледі появились сначала на NoFake.

Фото, дауыс: дипфейк неден құралады?

Алаяқтардың жалған табыс әкелетін инвестициялар туралы жарнамалық дипфейктерді қалай жасайтынын, мұндай видеоларды неге анықтау қиын екенін және күмәнді ұсыныстарды қалай тексеру қажет екенін NoFake.kz тілшісіне Франциядағы EURECOM университетінің цифрлық қауіпсіздік департаментінің профессоры Жан-Люк Дюжеле айтып берді. Оның ғылыми қызметі цифрлық суреттер мен бейнелерді талдау, биометрия, бет-әлпетті тану, бейнебақылау және цифрлық сараптама салаларымен байланысты. Сондықтан ол дипфейктерді абстрактілі қауіп ретінде емес, бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болатын технология дейді.

Сарапшының айтуынша, жалған инвестициялық видеоны жасау бастапқы материалдарды жинаудан басталады.

«Егер алаяқтар мұндай видеоны сенімді етіп көрсеткісі келсе, оларға көбінесе адамның бір сапалы фотосуреті мен бірнеше секундтық дауыс жазбасы жеткілікті. Осыдан кейін арнайы құралдардың көмегімен олар фотодағы адамды “жандандырып”, оның өз дауысымен сөйлеп тұрғандай етіп көрсете алады», – дейді Жан-Люк Дюжеле.

Бүгінде дипфейктің техникалық бөлігін жасау аса күрделі дайындықты талап етпейді. Фото мен видеоны көпшілікке қолжетімді құралдар арқылы өңдеуге болады. Ал дауысты қолдан жасау қиындау: оны шынайы етіп шығарып, ерін қимылдарымен дәл сәйкестендіру қажет. Одан да күрделісі – мұндай жалған әрекетті нақты уақыт режимінде жасау. Дегенмен бүгінде бұл техникалық кедергілер алаяқтар үшін басты мәселе емес.

«Бүгінде қарапайым әрі дөрекі дипфейк жасау өте оңай. Алаяқ үшін негізгі қиындық – дипфейктің өзін жасау емес, сенімді сценарий ойлап табу. Ол қандай оқиғаны айту керектігін, адамға қашан хабарласу тиімді екенін және қандай дәлелдерді қолдану қажет екенін түсінуі керек. Мысалы, егер ақша сұраса, қандай негізбен сұрайды? Өзін компания директоры ретінде таныстыра ма? Әлде туысқаны ретінде ме?» – дейді сарапшы.

Арнайы детекторлар не себепті қателесуі мүмкін?

Жан-Люк Дюжеле платформалардың дипфейк арқылы жүзеге асатын инвестициялық алаяқтықпен күресуде әлі күнге дейін қиындықтарға тап болуының бірнеше себебін атайды. Мұндай дипфейктерді анықтау қосымша шығындарды талап етеді, алайда олардың өзі толық қауіпсіздікке кепілдік бермейді.

«Егер компаниялар дипфейктерді анықтау жүйелерін енгізгісі келсе, оларға арнайы детекторларды сатып алу немесе осындай құралдарға инвестиция салу қажет. Бірақ бұл жағдайда да толық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкін емес, себебі бұл технологиялар әлі де жетілдірілмеген. Тіпті ең үздік детектор немесе бірнеше детектордың жиынтығы да қателесуі мүмкін. Мәселе осында», – деп түсіндіреді ол.

Егер арнайы жүйелердің өзі дипфейк видеоны тексеру кезінде қателесуі мүмкін болса, қарапайым пайдаланушы үшін оның шынайы немесе жалған екенін анықтау одан да қиын. Алайда қазіргі ЖИ құралдары нақты адамның мінез-құлқы мен ерекшеліктерін толық қайталай алмайды.

Профессордың айтуынша, алаяқтар фотодағы бетті екі түрлі жолмен «жандандырады»: басқа адамның қозғалысын пайдаланады немесе мәтіндік сұраныс негізінде жасанды анимация жасайды. Екі жағдайда да нақты адамның мимикасы дәл көшірілмейді.

«Әр адамның өзіне тән ерекшеліктері бар: қалай күлетіні, қалай сөйлейтіні, қалай қарайтыны. Мұндай ұсақ детальдар көбінесе қайталанбайды. Сондықтан видео сізге ұқсап тұруы мүмкін, бірақ толық сәйкес келмейді. Әсіресе адамды жақсы білсеңіз, мұны байқау оңайырақ. Ал егер оны бірнеше рет қана көрген болсаңыз немесе мүлде танымасаңыз, мимика арқылы жалғандықты анықтау өте қиын», – дейді Жан-Люк Дюжеле.

Егер байланыс хат алмасу немесе бейнеқоңырау арқылы жүріп, әңгімелесуші сізге таныс болмаса, мимика көп көмектесе қоймайды. Мұндай жағдайда сарапшы басқа белгілерге назар аударуға кеңес береді. Атап айтқанда, видеода ерін қимылдарының сөйлеумен сәйкестігін тексеру керек. Көбінесе бейне мен дыбыс бөлек жасалып, кейін біріктіріледі. Сондықтан дауыс сенімді естілгенімен, ерін қозғалысы әрдайым сөзбен дәл сәйкес келе бермейді.

Алаяқтардың арбауына қалай түспейміз?

«Жалған әрекетті анықтаудың ең тиімді жолы аудио немесе видеоны талдау емес, контексті тексеру болып табылады. Шынайы адам ғана білетін сұрақ қойыңыз. Мысалы, хат алмасу кезінде компанияңыз туралы, соңғы кездесулеріңіз туралы немесе тек сол адам білуі тиіс жайттар туралы сұрауға болады. Ал бейнеқоңырау кезінде адамнан қарапайым әрекет жасауды өтініңіз: мысалы, солға немесе оңға қарауын сұраңыз», – дейді сарапшы.

Сонымен қатар қауіпсіздік тек дипфейкті тану қабілетіне ғана тәуелді болмауы керек. Жан-Люк Дюжеленің айтуынша, тиімді инвестиция уәде еткен қоңыраулар мен бейнебайланыстарға қатысты да күмәнді хаттардағыдай қағида қолданылады.

«Егер сізге белгісіз хат келіп, онда көрсетілген нөмірге қоңырау шалуды немесе банкпен байланысуды сұраса, сіз бірден жауап бермеңіз. Оның орнына банктің ресми нөміріне өзіңіз хабарласасыз. Мұнда да дәл сол қағида жұмыс істейді. Егер біреу телефон арқылы ақша аударуды сұрап, соның арқасында байып кететініңізді айтса, одан WhatsApp нөмірін немесе электрондық поштасын беруді сұраңыз. Егер сізге SMS арқылы хабарласса, электрондық пошта арқылы жауап беріңіз және керісінше. Осылайша алаяқ өзіне қатысты қосымша ақпарат беруге мәжбүр болады», – деп қорытындылады Жан-Люк Дюжеле.

Сарапшының айтуынша, әңгімелесуші сізден сұраған ережелер бойынша әрекет етпеу керек. Үзіліс жасап, байланысты басқа арнаға ауыстыру — алаяқтардың тұзағынан қорғайтынын ұмытпаңыз.

Сообщение Инвестициялық жарнамалардың дипфейктері қалай жасалады: шетел сарапшысымен экслюзив сұхбат появились сначала на NoFake.

ҚР «Әлеуметтік кодексінде» не айтылған?
Nofake.kz мәселенің ақ-қарасын ажырату үшін, алдымен «ҚР Әлеуметтік кодексін» зерттеп көрді. Оған сәйкес:
80-бап — «Бала 1,5 жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты берілетін жәрдемақы алу құқығы».
81-бап — «Бала 1,5 жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты берілетін жәрдемақының мөлшерлері».
82-бап — «Бала 1,5 жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты берілетін жәрдемақыны тағайындау тәртібі» белгіленген.
Енді, осы тұстан бастап жәрдемақының кімге, қалай тағайындалатынына көшсек.
Жұмыс істейтін және жұмыс істемейтін аналарға жәрдемақы қалай тағайындалады?
Қазақстанда бала күтімі бойынша әлеуметтік төлемдер 2 түрлі санаттағы аналарға тағайындалады.
Біріншісі. Бала күтімі бойынша демалысқа тұрақты жұмыс орнынан шыққан аналар.
Екіншісі. Бала күтімі демалысына жұмыс істемей шыққан аналар.
Бірінші санаттаға аналарға – бала күтімі бойынша әлеуметтік төлем «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорымен» АҚ тағайындалады. Мұндай жәрдемақыны тағайындау барысында жұмыс істейтін ананың соңғы 24 айдағы әлеуметтік жарналары ескеріліп, орташа айлықтың 40%-ы көлеміндегі жәрдемақы белгіленеді.
Екінші санаттағы аналарға – бала күтімі бойынша жәрдемақы республикалық бюджет есебінен тағайындалады.
Осылайша жұмыс істемеген аналарға 2026 жылғы жәрдемақы мөлшері:
• бірінші балаға – айына 24 912 теңге;
• екінші балаға – айына 29 448 теңге;
• үшінші балаға – айына 33 990 теңге;
• төртінші және одан кейінгі балаларға – айына 38 524 теңгені құрады.
Бала күтімі бойынша демалыста отырған аналар жұмысқа шыққанда жәрдемақы қиыла ма?
Енді осы мақаланы жазуға себеп болған басты мәселеге келсек. Яғни, жоғарыда айтқанымыздай, «егер екі санаттағы аналар жұмысқа шыққан уақытта әлеуметтік төлемінен қиылуы мүмкін» деген ақпараттың рас-өтірігін білу үшін, ҚР Халықты әлеуметтік қорғау және еңбек министрлігіне хабарластық.

«Бұл жерде аналардың бала күтімі бойынша алатын төлемінің екі бөлек жерден қаржыландырылатынын ескеру керек. Яғни, жұмыс істейтін аналардың әлеуметтік төлемі «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан» белгіленетіндіктен, жұмысқа шыққаннан кейін аналар 10 жұмыс күні ішінде «Азаматтарға арналған үкімет» корпорациясына хабарлауы тиіс. Тағы бір ескеретін маңызды мәселе – аналар жұмысқа шыққан күннің өзінде олардың жәрдемақысы емес, зейнетақы мен МӘМС-ке аударылатын жарналар ғана тоқтайды. Себебі, ол жұмыс беруші есебінен аударылып отырады», — деді мамандар.

Еңбек министрлігі, сонымен бірге жұмыс істейтін аналар не себепті бала 1,5 жасқа толмай тұрып, жұмысқа шыққан кезде, «Азаматтарға арналған үкіметке» ескерту керектігін де түсіндірді.

«Себебі, аты айтып тұрғандай мұндай әлеуметтік төлем тағайындалуы үшін – 2 негізгі фактор қажет. Бірі – сәби дүниеге келіп, оны күту болса, екіншісі – табыстың жоғалуына байланысты тағайындалатын төлем. Ал, аналар жұмысқа шықса онда олар автоматты түрде табыстың жоғалуы талабынан айырылады, сондықтан құзырлы мекемені ескертуі тиіс», — деді мамандар.

Ведомство сондай-ақ, жұмыс істемеген аналардың бала күтімі бойынша түсірілетін жәрдемақысына қатысты да түсініктеме берді.

«Ал, тұрақты жұмыс орны болмай, бала күтімі бойынша жәрдемақы алатын аналар да еш өзгеріс болмайды. Олар бала 1,5 жасқа толғанға дейін жұмысқа шыққан күннің өзінде тұрақты түрде 18 ай бойы жәрдемақысын алып отырады. Себебі ол – республикалық бюджет есебінен аударылады», — деді мамандар.

Сонымен, әлеуметтік желіде тараған «жұмысқа шықса, бала күтімі бойынша жәрдемақы тоқтайды» деген ақпарат — шындыққа сәйкес келмейді. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, бала күтімі бойынша төлем бала 1,5 жасқа толғанға дейін сақталады. Жұмысқа шығу бұл жәрдемақыны автоматты түрде тоқтатпайды, тек кейбір әлеуметтік аударымдарға ғана әсер етуі мүмкін.
Яғни, аналар жәрдемақыдан айырылмайды — ақпарат расталмады.

Сообщение Жұмысқа шыққан ана жәрдемақыдан айырыла ма появились сначала на NoFake.

Отандық танымал пабликтердің бірінде «Курьер болып жұмыс істейтін аналар бала күтімі бойынша жәрдемақыдан қиылуы мүмкін» деген тақырыппен пост жарияланды.

Десе де, Қазақстанда тек курьер болып жұмыс істейтін аналар ғана емес, жалпы баласы 1,5 жасқа толмай тұрып, жұмысқа шыққан аналардың жәрдемақысында өзгерістер болатынын ескерген жөн.

Сол себепті, мәселенің мән-жайын анықтау үшін, ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне хабарластық. Ведомство мәліметінше, министрлікке қарасты «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорымен» АҚ 1,5 жасқа толмаған баласы бар аналарға, табысынан айырылғаны және бала күтімі үшін әлеуметтік төлем қарастырылған.

«Төлемді Қордан тағайындау тәртібі Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 сәуірдегі Әлеуметтік кодексімен және ҚР Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 27 маусымдағы №248 бұйрығымен бекітілген қағидалар бойынша айқындалған. Кодекске сәйкес, әлеуметтік тәуекел – бұл бала 1,5 жасқа толғанға дейін оны күтуге байланысты табыстан айырылуға әкеп соғатын оқиға», — делінген хабарламада.

Оған сәйкес, міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушы аналар аталған төлемді алуға құқылы болады.

«Бұл жерде мұндай төлемді алуға арналған негізгі шартқа – әлеуметтік тәуекелдің орын алуы, яғни табыстан айырылу және балаға күтім жасау болып отыр. Тағы бір ескеретін жайт — табыстан айырылу фактісі төлем төленетін бүкіл кезең бойы, яғни 18 ай ішінде сақталуы тиіс. Осыған байланысты, егер аналар төлем алу кезеңінде жұмысқа шықса, онда төлем алушыда табыстан айырылу фактісі болмайды. Қарапайым тілмен айтқанда, төлем алу шартының бірі бұзылады», — делінген министрлік хабарламасында.

Минитрлік Кодекске сәйкес, аналар жұмысқа шыққаннан кейінгі 10 жұмыс күнінің ішінде «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясының бөлімшесіне бұл туралы хабарлауға екенін түсіндірді.

Түйін

Сонымен, әлеуметтік желіде тараған «курьер болып жұмыс істейтін аналар бала күтімі бойынша төлемнен айырылады» деген ақпарат толық емес әрі манипуляциялық сипатқа ие.

Өйткені қолданыстағы заңнамаға сәйкес, әлеуметтік төлемнен тек курьер аналар емес, бала күтіміне байланысты табысынан айырылу бойынша төлем алып жүрген кез келген ана ресми түрде жұмысқа шыққан жағдайда айырылуы мүмкін. Себебі бұл төлемнің негізгі шарты – табыстан айырылу фактісінің сақталуы.

Яғни мәселе нақты курьерлік қызметте емес, төлем алып отырған кезеңде еңбек қызметін жүзеге асыру фактісіне байланысты. Сондықтан жарияланымда тек курьер аналарды бөліп көрсету оқырмандарда бұл талап тек осы санаттағы азаматтарға қатысты деген қате түсінік қалыптастыруы мүмкін.

Осылайша, «курьер аналар жәрдемақыдан айырылады» деген тұжырым шындықты сәйкес келмейді және контекстен тыс берілгендіктен манипулятивті сипатқа ие.

Сообщение Курьер аналар бала күтімі бойынша алатын жәрдемақыдан қиылуы мүмкін бе появились сначала на NoFake.

Бұл туралы ҚР Бас прокуратурасы ескертті. Ведомство Android жүйесіндегі смартфон пайдаланушыларға DramaRAT деп аталатын қашықтан қол жеткізу трояндық вирусы туралы ескертті. Бұл вирус қарапайым қосымшалар мен сервистер түрінде таралып, қаскөйлерге құрылғыны толық бақылауға алуға жағдай жасайды.

Бас прокуратура мәліметінше, зиянды бағдарлама телефонға мессенджерлер, SMS және электрондық пошта арқылы пайдалы файлдар мен құжаттар кейпінде түседі. Алаяқтар пайдаланушыны алдап, сол файлдарды ашқызу үшін түрлі манипуляциялық айла-тәсілдерді қолданады.

«Қаскөйлер қармақ ретінде ChatGPT-ге, музыкалық сервистерге, VPN қосымшаларына, Minecraft ойынының модификацияларына тегін кіру мүмкіндігін ұсынады. Сондай-ақ қолдануш ылардың сеніміне кіру үшін файлдарға “Декларация”, “Төлем шоты” және басқа да құжат атауларын қойып таратады», — делінген хабарламада.

Қосымша орнатылғаннан кейін жаңартуды талап етуі мүмкін, дәл осы кезде фонда жасырын режимде зиянды кодтың негізгі бөлігі жүктеледі. Содан кейін ол Android-тың «Арнайы мүмкіндіктер қызметіне» рұқсат сұрайды. Бұл шабуылдаушыларға құрылғыны өз бақылауына алуға мүмкіндік беретін басты тетік.

Нәтижесінде қаскөйлер экрандағы деректерді оқи алады, логиндерді, құпиясөздерді және бір реттік кодтарды қолды қылады. Сондай-ақ пайдаланушының әрекеттерін қайталап, банктік қосымшаларды басқара алады. Бұдан бөлек, олар құпия ақпараттарға қол жеткізіп, телефонға PIN-код қою немесе құрылғыны толығымен бұғаттау мүмкіндігіне ие болады.

Мамандар бұдан қалай қорғануды ұсынады?

Мамандар күмәнді дереккөздерден, әсіресе мессенджерлер, SMS немесе электрондық пошта арқылы келген файлдарды орнатпауға кеңес береді. Бағдарламаларды тек ресми дүкендерден, соның ішінде Google Play-ден ғана жүктеу қажет.

Сондай-ақ сарапшылар мынадай сақтық шараларын сақтауды ұсынады:

• Ақылы сервистерді тегін пайдалану туралы ұсыныстарға және күмәнді жаңартуларға сенбеу;
• Қосымшалар сұрайтын рұқсаттарды мұқият тексеру;
• Операциялық жүйені үнемі жаңартып, заманауи вирусқа қарсы қорғаныс құралдарын пайдалану.

Сообщение Троян вирусы: Жалған қосымшалар смартфоныңызға қалай шабуыл жасайды появились сначала на NoFake.

Әлеуметтік желілерде «Әділет» партиясының атауын заңсыз пайдаланып, өзін партияның ресми өкілдігі ретінде таныстыратын жалған аккаунттар мен парақшалар пайда болған.

«Бұл ресурстар арқылы партиялық билеттер беру, партия мүшелерін тіркеу және партияның қызметіне қатысты жалған ақпарат таратылып жатыр. Аталған аккаунттардың «Әділет» партиясына ешқандай қатысы жоқ екенін ресми мәлімдейміз. Олар арқылы таратылатын кез келген ақпарат шындыққа жанаспайды», — делінген хабарламада.

Осыған орай, партия тек өзінің ресми ақпарат көздеріне сену қажеттігін ескертеді: @adilet_partiyasy, t.me/adilet_partiyasy, adilet-partiyasy.kz.

Сондай-ақ, саяси ұйым партияның атауы мен рәміздерін заңсыз пайдаланғаны, сондай-ақ жалған ақпарат таратып, азаматтарды жаңылыстырғаны үшін Қазақстан Республикасының заңнамасында жауапкершілік көзделгенін еске салады.

«Анықталған фактілер бойынша материалдар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тиісті шаралар қабылдау үшін құқық қорғау органдарына жолданды», — делінген хабарламада.

Партия азаматтардан жеке деректерін бейтаныс адамдарға бермеуге және «Әділет» партиясының ресми байланыс арналарына ғана жүгінуге шақырады.

Сообщение Жалған аккаунттар мен парақшалар: «Әділет» партиясы мәлімдеме жасады появились сначала на NoFake.

Әлеуметтік желіде еліміздегі танымал мектептерге түсу көрсеткіші жарияланғаннан кейін, ата-аналар аталған мектептерге қатысты қызу пікір-талас өрбіді. Олардың бірі мұндай мектептерге түсу – бала болашағының кепілі десе, енді бірі – жасөспірімдерге қосымша салмақ салатынын, тіпті психикасына әсер ететінін айтқан.

Сонымен мұндай мептепке түсу баланың болашақта табысты болуының кепілі бола ала ма? Мамандарды тілге тартып көрдік.

Cарапшы пікірі

Тәуелсіз сарапшы, білім саласында он жылдан астам қызмет етіп жүрген Кристина Лобанованың айтуынша, соңғы жылдары НЗМ мен БИЛ-ге түсу төңірегінде үлкен дүрбелең туып жүр. Маман, мұндайда ата-аналарға беделді мектептерге емтихан тапсыру – бала тағдырын шешетін маңызды мәселе емес екенін ескертеді.

«НЗМ мен БИЛ сияқты мектептерге түсу нәтижелері бала үшін үлкен эмоционалдық сынақ болуы мүмкін. Себебі, балалар оған ұзақ уақыт дайындалады, сосын оны өміріндегі басты мақсаттарының бірі әрі ерекше қабілетінің көрсеткіші ретінде қабылдайды. Негізінде ол да мектеп, жеткіншектер оған түсе алмаса, ол оның өскенде тұлға болмай қалатынын білдірмейді», — деді маман.

Сарапшы тіпті тарихта элиталық мектептер мен университеттерде оқымаған талай адамдардың өзі өмірде үлкен жетістікке жеткенін еске салды.

«Мен ата-аналарға НЗМ немесе БИЛ-ге түсу – өмірдің басты мақсаты емес, білім алудың көптеген жолдарының бірі ғана екенін үнемі айтамын. Бүгінде сапалы мектептер, білім беру бағдарламалары және даму бағыттары өте көп. Ең маңыздысы – баланың өзіне деген сенімін, оқуға деген ынтасын және өзінің құндылығы бір ғана емтихан нәтижесіне байланысты емес екенін түсіндіру», — деп сөзін қорытындылады маман.

Сандар сөйлейді

Беделді мектептерге түсу бала болашағына қалай әсер етуі мүмкін екенін білу үшін, атақты оқу орындарының өздеріне де хабарласып көрдік. Білім ордалары туралы мәліметтерге жеке-жеке тоқталсақ.

НЗМ – қай бағытта білім береді, неге мән береді?  

Назарбаев Зияткерлік мектептерінде оқу процесі NIS-Programme білім беру бағдарламасы негізінде жүзеге асырылады. Аталған бағдарлама стратегиялық серіктес Кембридж университетімен бірлесіп әзірленген.

«NIS жүйесіндегі оқу процесінің ерекшелігі – оқушының білімді дайын күйінде қабылдауымен шектелмей, оны зерттеу, талдау, тәжірибеде қолдану және өз көзқарасын дәлелдеу арқылы меңгеруіне басымдық берілуінде. Оқу барысында оқушылар пәндік білімді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстырып, зерттеушілік, аналитикалық, коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларын жүйелі түрде дамытады», — дейді мектеп мамандары.

Мектеп оқушыларының оқу үлгерімі туралы не белгілі?

Мектеп әкімшілігі ұсынған мәліметтерге сәйкес, соңғы 5 оқу жылының қорытындысы бойынша NIS-тің олимпиадалық құрама командасы 9–11/12-сынып оқушылары арасындағы Республикалық пәндік олимпиадада жетекші орындардан көрінген.

«Жаратылыстану-математикалық бағыттағы пәндер бойынша команда соңғы 5 жыл қатарынан «Үздік олимпиадалық команда» номинациясында Гран-при иегері атанды. Қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы пәндер бойынша да тұрақты нәтижелер бар. NIS командасы 2021–2022 және 2023–2024 оқу жылдарында Гран-при жеңіп алса, 2024–2025 және 2025–2026 оқу жылдарында 3-орын иеленді», — делінген хабарламада.

Халықаралық пәндік олимпиада көрсеткіштері: соңғы 5 жылдағы нәтиже

2021–2025 жылдар аралығында оқушылар ең беделді халықаралық пәндік олимпиадаларда жалпы 33 медаль жеңіп алған. Оның ішінде 8 алтын, 18 күміс және 7 қола медаль бар.

2010–2025 жылдар аралығында Назарбаев Зияткерлік мектептерін 23 705 оқушы тәмамдаған. Олардың 98,9%-ы жоғары оқу орындарында білімін жалғастырған. Ал, университеттерге қабылданған түлектердің 91,2%-ы гранттар мен түрлі қаржылық қолдау бағдарламалары негізінде білім алуға мүмкіндік алды.

«Түлектердің 77,9%-ы, Қазақстан Республикасының жетекші жоғары оқу орындарын таңдады. Сонымен қатар түлектердің 21%-ы шетелдік жоғары оқу орындарына қабылданды. Аталған кезеңде 874 түлек QS World University Rankings жаһандық рейтингінің топ-100 қатарына кіретін университеттердің студенті атанды», — деп жазылған хабарламада.

РФММ көрсеткіштері қандай?

Еліміз бойынша тағы бір беделді мектептердің бірі – Республикалық физика-математика мектебі. 1972-2026 жж. аралығында білім ордасын 12 мыңнан астам оқушы бітіріп шыққан.

«РФММ түлектері Air Astana, Яндекс, Google, YouTube, Twitter, Meta, Amazon, Oracle, Lyft, SAP сынды отандық және халықаралық деңгейдегі алпауыт компанияларда жұмыс істейді. Қазіргі таңда Астанадағы РМММ-не халықаралық Advanced Placement бағдарламасы енгізілді. Аталған бағдарлама жоғары сынып оқушыларына пәндерді университет деңгейінде меңгеруге мүмкіндік береді. Advanced Placement — АҚШ мектептеріне арнап әзірленген тереңдетілген оқу курстарының бірі», — делінген мектеп әкімшілігі ұсынған хабарламада.

Мектеп әкімшілігі AP бағдарламасының басты артықшылықтары — күрделі академиялық ұғымдарды меңгеру, аналитикалық ойлау қабілетін дамыту және жоғары деңгейдегі оқу дағдыларын қалыптастыру екенін айтады.

«AP емтихандарының нәтижелерін АҚШ, Канада, Ұлыбритания университеттерінің 90%-дан астамы, сондай-ақ әлемнің 50-ден аса еліндегі жоғары оқу орындары мойындайды», — делінген хабарламада.

Сондай-ақ мектепте:

Apple Authorized Training Center for Education (AATCE) мәртебесі бар. Ол — IT мамандарын даярлау саласында Apple компаниясының халықаралық стандарттарына сай ресми сертификатталған оқу орталығы.

«Яндекс Лицейі» бағдарламасы — Республикалық физика-математика мектебінің Астана және Алматы қалаларындағы алаңдарында 2017 жылдан бері жүргізіліп келеді. Осы уақыт аралығында Алматы, Астана мектептерінен 600-ден астам оқушы білім алды.

Мектеп NCSS STEM-мектептері атты америкалық элиталық консорциумына енген. Мектеп аталған консорциумгға енген ТМД аумағындағы алғашқы білім ордасы.

Ал, ең бастысы — жыл сайын «Дарын» республикалық-практикалық орталығы жасайтын рейтинг бойынша Алматы қаласындағы «РФММ» КеАҚ филиалы 100 мектептің ішінде 1 орында тұр. Тек былтырғы жылы 30 аса халықаралық білім додасында 120-дан артық медаль жеңіп алды.

Сол сияқты 2025–2026 оқу жылында Астана, Алматы қалаларындағы физмат оқушылары жалпы 102 жүлдеге ие болды. Олардың 18-і алтын, 29-ы күміс, 55-і қола медаль жеңіп алса,  6 оқушы әлемдік деңгейдегі вице-чемпион атанды.

Маманнан түйін

Cонымен еліміздегі ең беделді мектептерде оқу бала болашағына қалай әсер етеді? Мұндай «мәртебе» балалардың психикасын сындырмай ма? Психотерапевт Күләндә Төлендиевадан білдік.

«Қоғамда беделді оқу орнын бітірсең, болашақта міндетті түрде табысты боласың деген түсінік қалыптасқан. Алайда мұндай қағида әрқашан орындала бермейді. Әрине, мұндай мектептер сапалы білім, мықты академиялық орта және дамуға қосымша мүмкіндіктер береді. Бірақ адамның жетістігі тек қай мектепте оқығанымен анықталмайды. Тарихта беделді оқу орындарында оқымағанымен, үлкен жетістікке жеткен адамдардың мысалдары көп», — дейді маман.

Оның сөзінше, керісінше, терең білім – шын өмірде адамдарды бақытты немесе табысты ете алмайды.

«Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, «ғажайып мектеп» бәрін шешіп береді деген сенім адамның күрделі өмірлік мәселелерді «мектеп» арқылы шешемін деген ұмтылысын көрсетеді. Сондықтан, ата-аналар балаға емтихан оның адам ретіндегі құндылығын емес, дәл осы сәттегі дайындық деңгейін ғана көрсететінін емтихан екенін үнемі түсіндіріп отыру керек», — деді ол.

Баласын беделді мектепке сүйреген ата-ана «нарцисс» пе?

Психотерапевт көп жағдайда ата-аналар балаларынан «расымен осындай беделді мектепке түскісі келе ме?» деген сұрақты қоймайтынын айтады. Сөйтіп, өзінің бала күнгі арман-мақсатын енді өз баласына «сіңдіре» біледі.

«Мұндайда бала өз қабілеті мен қалауы бар дербес тұлға ғана емес, сонымен қатар ата-ананың үмітінің, амбициясының және әлеуметтік табыс туралы түсінігінің тасымалдаушысына айналады. Сондықтан ең алдымен баланың өз қалауын ескеру керек. Сосын «Егер бала дұрыс мектепке түссе, оның болашағы жақсы болады» қатқан қағиданы да санадан алып тастау керек. Ешбір мектеп бақытты өмірге кепілдік бере алмайды, дәл сол сияқты ешбір емтихан адамның тағдырын түпкілікті анықтамайды», — дейді маман.

Психотерапевт психикалық даму тұрғысынан баланың әлемге деген қызығушылығын сақтай алуы, қателіктерден сабақ алуы, көңілі қалған сәттерді еңсере білуі және қалауы орындалмаса өзіне деген сенімін жоғалтпауы маңызды екенін айтты. Дәл осы қасиеттер адамның қай мектепте оқығанына қарамастан алға жылжуына мүмкіндік береді, деді ол.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, НЗМ, БИЛ немесе РФМШ сияқты беделді мектептер оқушыларға сапалы білім, мықты академиялық орта және жаңа мүмкіндіктер ұсынғанымен, олар баланың болашақтағы табысының абсолютті кепілі бола алмайды. Мамандардың пікірінше, адамның жетістігі тек алған біліміне немесе оқыған мектебіне емес, оның өмірлік дағдыларына, еңбекқорлығына, қиындықты еңсере білуіне және өзіне деген сеніміне байланысты.

Сондықтан ата-аналар үшін ең маңыздысы – баланы белгілі бір мектепке түсіру ғана емес, оның психологиялық саулығын сақтау, жеке қалауы мен қабілетін ескеру және бір емтихан нәтижесі оның адам ретіндегі құндылығын анықтамайтынын түсіндіру. Өйткені ешбір мектеп бақытты өмірге кепілдік бере алмайды, ал баланың болашағын айқындайтын басты фактор – оның тұлғалық қасиеттері мен үздіксіз дамуға деген ұмтылысы.

Сообщение Танымал мектептерде оқу баланың табысты болуының кепілі бола ала ма появились сначала на NoFake.