Басылымның жазуынша, алаяқтар танымал «Мамонт» схемасының жаңа нұсқасын қолданып, Ресей мен Қазақстандағы азаматтардың қалтасын қағып жүр. «Эфшесть/F6» киберқауіпсіздік сарапшыларының деректеріне сүйенген көршілес әріптестеріміз бұл схема арқылы 2024 жылдың шілдесінен 2025 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықта қаскөйлер 1 миллиард рубльден астам қаражат жымқырғанын айтады. Зардап шеккен әрбір адамның орташа шығыны 11 мың рубльге жеткен. Бүгінгі таңда бұл тәсіл шабуылдар саны бойынша тек телефон алаяқтығынан ғана кейін тұр.

Қос сценарий: алаяқтар қалай жұмыс істейді?

Қауіпсіздік сарапшылары ресми сервис кейпіне еніп, атаулары қасақана қате жазылған (yandex-doctavym.website немесе dostavka-y.website сияқты) 20-дан астам жалған ресурс анықтаған. Алаяқтар мұндай фишингтік беттерді арнайы Telegram-боттар арқылы небәрі бірнеше минутта жаппай жасап шығарады. Қазірдің өзінде бұл схеманы қолданатын топтарда 3 мыңнан астам қатысушы бар.

Алаяқтық схема екі негізгі бағытта жүзеге асады. Оның біріншісі – сатушыларды алдау. Қаскөй хабарландыруды «сатып алушы» ретінде жариялап, келісімді «Яндекс Доставка» арқылы рәсімдеуді ұсынады. Сатушыға тауарды жібермей тұрып ақшаны алу үшін жалған ресурсқа сілтеме жіберіледі. Нәтижесінде жәбірленуші банк картасының деректері мен СМС-кодты енгізген сәтте, ақша түспейді, керісінше шотындағы бар қаражаты шешіліп алынады.

Ал сатып алушылар қалай алданады? Бұл кезде алаяқ «сатушы» рөлінде болады. Клиентке тауарды алғаннан кейін төлеуге уәде беріп, жалған төлем шлюзіне апаратын сілтеме жібереді. Құрбан өз қолымен құпия мәліметтерін енгізіп, бар ақшасын алаяқтарға сыйлап жібереді.

 «Сатушыға ақша алу үшін СМС-кодты енгізудің еш қажеті жоқ. Егер сатып алушы сілтеме жіберіп, рәсімдеуге асықтырса, алдыңызда клиент емес, банк картаңызға көз тіккен алаяқ тұр», — деп ескертеді сарапшылар.

Қазақстандағы жағдай қалай?

Ресейлік БАҚ-та тараған бұл ақпараттан кейін редакциямыз Ішкі істер министрлігінің баспасөз қызметіне хабарласып, елімізде осындай фактілер мен тіркелген қылмыстық істердің бар-жоғын сұраған болатын.

 «Мұндай деректер тіркелген жоқ», — деп жауап берді ведомство.

Алайда мұндай деректер тіркелмеген деген сөз бұл схема бойынша ешкім алданып жатқан жоқ дегенді білдірмеуі мүмкін. Адамдардың барлығы мұндай жағдайда бірден полицияға арыз жазуға бара бермейтінін ескерген жөн. Біз Яндекс компаниясына хабарласып, қазақстандық тұтынушылар тарапынан шағым түскен-түспегенін сұрадық.

«Иә, мұндай фишинг жағдайлары шынымен де бар – Қазақстанда және басқа елдерде. Алаяқтар сенімді көріну үшін «Яндекс Доставка» сияқты атауларды пайдаланады», — деп жауап берді компанияның тұтынушыларға қолдау көрсету қызметі.

Сонымен қатар олар тұтынушыларына ешқашан қоңырау шалып, код сұрамайтынын ескертті.

«Яндекс ешқашан қоңырау шалып, WhatsApp немесе күдікті сайттар арқылы карта деректерін, парольдерді немесе СМС-кодтарды сұратпайды. Ақша тек сіздің аккаунтыңыз арқылы есептен шығарылады және оны жеке кабинеттен көруге болады», — деді.

Бұған дейін біз алаяқтар курьерлік жеткізу мен маусымдық жеңілдіктерді қалай пайдаланатынын жазған болатынбыз.

Сообщение «Яндекс Доставка» атын жамылған алаяқтар қазақстандықтарды қалай алдап жүр появились сначала на NoFake.

NoFake.kz тілшісі тараған ақпарат пен видеоны тексеріп көрді. Анықталғандай, Колумбиядағы жер сілкінісі мен адам шығыны туралы дерек рас, алайда оған тіркелген видео шынайы оқиға орнынан түсірілмеген.

2026 жылғы 10 тамызда Колумбияның батысында магнитудасы 7,4 болатын күшті жер сілкінісі болды. Алғашқы мәлімет бойынша кемінде 111 адам қаза тауып, 87 адам жараланған. Жерасты дүмпулері елдің бірнеше қаласында сезіліп, ондаған ғимарат қираған. Бұл ақпаратты халықаралық БАҚ та жариялады.

Ал әлеуметтік желіде тараған видеоны кадрлап қарағанда жасанды интеллект көмегімен жасалғанын аңғартатын бірнеше сәйкессіздік байқалады. Мәселен, көпқабатты үйдің бір бөлігі опырылып, айналаны шаң басқан кезде көтергіш сатыда тұрған адамдар мүлдем қозғалмайды. Қауіпті жағдайға қарамастан, олардың дене қалпы өзгермейді.

Төмендегі адамдардың әрекетінен де сәйкессіздік байқалады. Үйдің үлкен бөлігі құлап жатқанда кей адамдар қауіп аймағынан өте баяу қозғалады. Олардың қимылы кадрда болып жатқан жағдайға табиғи реакцияға ұқсамайды.

Ғимараттың қирау процесінде де визуалды ақаулар бар. Кейбір жарықтар мен конструкциялар табиғи жалғаспайды, ал жекелеген ұсақ детальдар видео барысында пішінін өзгерткендей көрінеді. Шаң мен ғимарат бөліктерінің қозғалысы жылдам болғанымен, адамдар мен басқа нысандардың қозғалысы онымен үйлеспейді.

Жазбаның астындағы қолданушылар да осы ерекшеліктерге назар аударған. Пікірлерде видеоның ЖИ көмегімен жасалғаны айтылып, кадрдағы сәйкессіздіктер көрсетілген скриншоттар жарияланған. Демек, бұл жерде шынайы оқиғаға жасанды контент қосылған. Колумбияда 10 тамызда магнитудасы 7,4 болатын жер сілкінісі болғаны және адам шығыны бары рас. Алайда әлеуметтік желіде осы апаттың салдары ретінде тараған көпқабатты үйдің құлау видеосы шынайы кадр емес, онда ЖИ генерациясына тән белгілер байқалады.

Сообщение Колумбиядағы жойқын жер сілкінісінің видеосы ЖИ көмегімен жасалған появились сначала на NoFake.

Желі қолданушылары не дейді?

Әлеуметтік желі қолданушылары, әсіресе, Құрылтай депутаттарының сайлауы алдында аталған мәселені жиі көтеріп жатыр. Олардың бірі бюллетеньді суретке, видеоға түсіруге болады десе, енді бірі оның заңсыз екенін айтқан.

ОСК не дейді?

Аталған сұрақты алдымен Орталық сайлауы комиссиясына қойдық. Жауаптылар бюллетеньді суретке түсіріп, жариялауға болмайтынын мәлімдеді.

«ҚР «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңының 27-бабы, 4 тармақшасына сәйкес, дауыс беру күні толтырылған бюллетеньді фото және (немесе) бейнетүсірілім жасауға және оны таратуға тыйым салынады», — делінген ОСК хабарламасында.

Заңда не көзделген?

Заңгер Талант Рамазанов аталған заңды бұзып, сайлау күні бюллетеньді фото-видеоға түсірген сәтте, заңда не көзделгенін түсіндірді. Оның айтуынша, ҚР ӘҚБтК 102-бабына сәйкес, тыйым салынған кезеңде сайлау алдындағы үгіт жүргізу бойынша аталған заңда жауапкершілік көзделген.

«Яғни, сол күні бюллетеньді, оның ішінде дауыс берген партияны белгілеу — аталған заңды бұзу болып саналады. Сол себепті, кандидатты, саяси партия ұсынған партиялық тізімді тіркеу мерзімі аяқталғанға дейін, сайлау күні немесе оның алдындағы күні сайлау алдындағы үгіт жүргізу –

жеке тұлғаларға – 15, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – 20, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – 25, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне – 35 АЕК мөлшерінде айыппұл салынады», — деді ол.

Түйін

Осылайша, сайлау күні толтырылған бюллетеньді фотоға немесе бейнежазбаға түсіріп, оны жариялауға заңмен тыйым салынған. ОСК бұл талаптың дауыс беру құпиясын сақтауға бағытталғанын атап өтті. Сондықтан сайлаушылар бюллетеньді әлеуметтік желіде жарияламай, заң талаптарын сақтауы қажет. Ал тыйым салынған кезеңде сайлауалды үгіт жүргізу заңнамада белгіленген әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.

Сообщение Дауыс беру бюллетенін фото-видеоға түсіріп, желіге жариялауға бола ма появились сначала на NoFake.

Үгіт парақшасын подъезге жапсыруға бола ма: Заң не дейді?

ҚР «Сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес, үгіт материалдарын орналастыратын орындарды жергілікті атқарушы органдар сайлау комиссияларымен бірлесіп белгілейді. Сайлау кезінде үгіт материалдарын подъездерге немесе тұрғын үйлердің қасбеттеріне рұқсатсыз жапсыруға болмайды. Мұндай материалдарды орналастыру үшін заңда белгіленген орындар пайдаланылуы тиіс немесе нысан иесінің келісімі алынуы қажет. Сондықтан партиялар мен олардың жақтастары үгіт жүргізу барысында материалды қай жерге және қандай негізде орналастырып жатқанын ескергені жөн. Заң талаптарын сақтамау сайлау заңнамасын бұзу ретінде бағалануы мүмкін.

Үгіт материалының талаптары қандай?

Бұдан бөлек, үгіт материалдарының өзіне де белгілі бір талаптар қойылады. Мысалы, онда материалды дайындаған ұйым, басып шығарылған орны, таралымы, тапсырыс беруші және оның кімнің қаражаты есебінен төленгені туралы ақпарат көрсетілуі керек. Анонимді үгіт материалдарын таратуға жол берілмейді.

Үгіт қашан тоқтатылуы керек?

Сайлау алдындағы үгіт дауыс беруге бір күн қалғанда және дауыс беру күні жүргізілмейді.

Ал оған дейін заң талаптарына сәйкес орналастырылған үгіт материалдары сайлау комиссиялары мен дауыс беру орындарының ғимараттарынан тыс жерде сақталуы мүмкін. Яғни, партияның үгіт парақшасын подъезге жапсыруының өзі заң бұзушылық болып табылмайды деуге болмайды. Мұнда ең бастысы — материалдың нақты қай жерге және қандай негізде орналастырылғаны.

Сообщение Подъезд бен лифтіге партиялардың үгіт материалдарын орналастыруға бола ма появились сначала на NoFake.

«Абдикаримова BTS тобының Пусандағы концертіне фейк турлар сатқан. Оның әрекетінен келген жалпы шығын 3,5 млн рубльден асуы мүмкін, оның 2 млн рублі ресейліктерге тиесілі. Турагент екі бағыттағы әуе билетін, жақсы қонақүйге орналастыруды және концерт билеттерін уәде еткен. Алайда туристер барған жерінде қонақүй нөмірлері брондалмағанын, ал концерт билеттерінің жалған екенін білген», – деп жазылған арнада.

Басылым мәліметінше, турагент клиенттеріне екі бағыттағы әуе билетін, жақсы қонақүйге орналастыруды және концерт билеттерін қамтитын тур ұсынған. Алайда жанкүйерлер барған жерінде қонақүйдегі бөлмелердің брондалмағанын, ал концерт билеттерінің жалған екенін білген.

Басылым Абдикаримованың осыған ұқсас схеманы Гонконгтағы BLACKPINK тобының концерттеріне тур сату кезінде де қолданғанын жазады.

Зардап шеккендердің айтуынша, турагент әлеуметтік желіде мәселені шешіп, ақшаны қайтаруға уәде берген. Алайда кейін байланысқа шықпай кеткен.

Бұған дейін, шілде айында BTS жанкүйерлері Чилиде жоспарланған концерттің тоқтатылуына байланысты наразылық акциясын ұйымдастырған еді. Сондай-ақ BTS Grammy сыйлығында арнайы «азиялық» санаттың пайда болуына байланысты шараға қатысудан бас тартқаны хабарланған.

Сообщение BTS концертіне фейк тур: Қазақстандық турагент ресейліктерді 2 млн рубльге алдап кеткен появились сначала на NoFake.

Желі қолданушылары не дейді?

Желіде әлеуметтік желі қолданушысы өзінің жекеменшік дүкенінің сыртына партияның үгіт жүргізу парағының ілінгені туралы жазба жариялады. Онда дүкен иесі «өз келісімінсіз брошюраның ілінгенін, заң жүзінде бұлай істеуге рұқсат бер ма?» деп сұраған.

Сол сияқты желі қолданушылары «партиялардың кейбір үгіт материалдары тіпті қоғамдық көліктерде де ілінгенін, оған заң жүзінде рұқсат етілген бе?» деген сұрақты жиі талқылаған. Олардың бірі мұндайға заңды тұрғыда нысан иесінің келісімімен рұқсат бар десе, енді бірі рұқсат жоқ екенін айтқан.

Заңда не көзделген?

«Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңының 28-бабының 6-шы тармағына сәйкес, баспа үгіт материалдарын орналастыру орындарын жергілікті атқарушы органдар тиісті сайлау комиссияларымен бірлесіп анықтайды. Сондай-ақ, Конституциялық заңның 28-бабының 7-ші тармағына сәйкес, баспа үгіт материалдарын өзге үй-жайларда, ғимараттар мен құрылыстарда олардың меншік иелерінің немесе иеленушінің келісімімен ғана орналастыруға болатыны жазылған. Яғни кандидат немесе саяси партия жеке ғимаратқа не жарнама конструкциясына үгіт материалын орналастырғысы келсе, алдымен меншік иесінің рұқсатын алуы қажет.

Одан бөлек, Конституциялық заңның 28-бабының 6-шы тармағына сәйкес, үгіт материалдарын ескерткiш, ескерткіш тұғырға, тарихи, мәдени немесе сәулеттiк құндылығы бар үй мен ғимараттарға, сондай-ақ дауыс беруге арналған үй-жайға iліп қоюға тыйым салынады.

Түйін

Сонымен, жеке дүкенге, ғимаратқа немесе басқа нысанға сайлауалды үгіт материалдарын меншік иесінің немесе заңды иеленушінің келісімінсіз орналастыруға болмайды. Конституциялық заңға сәйкес, арнайы үгіт орындарын жергілікті атқарушы органдар мен сайлау комиссиялары айқындайды, ал өзге нысандарға үгіт материалдарын ілу тек меншік иесінің келісімімен ғана жүзеге асырылады. Сонымен қатар, ескерткіштерге, тарихи, мәдени және сәулеттік құндылығы бар ғимараттарға, сондай-ақ дауыс беру өтетін үй-жайларға үгіт материалдарын орналастыруға заңмен тікелей тыйым салынған.

Сообщение Партияның үгіт материалын дүкен сыртына ілуге бола ма: заңда не көзделген появились сначала на NoFake.

Заң не дейді?

Сайлауалды үгіт материалдарын орналастыру тәртібі «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңымен реттеледі.

Заңның 28-бабының 6-шы тармағына сәйкес, баспа үгіт материалдарын орналастыру орындарын жергілікті атқарушы органдар тиісті сайлау комиссияларымен бірлесіп анықтайды. Бұл үшін арнайы тақта, стенд немесе қалқан орнатылып, барлық кандидат пен саяси партияға тең жағдай жасалуға тиіс.

Үгіт материалдарын басқа жерлерге орналастыруға бола ма?

Иә, үгіт материалдарын барлық заң талаптары сақталған жағдайда расымен басқа жерлерге орналастыруға болады. Конституциялық заңның 28-бабының 7-ші тармағына сәйкес, баспа үгіт материалдарын өзге үй-жайларда, ғимараттар мен құрылыстарда олардың меншік иелерінің немесе иеленушінің келісімімен ғана орналастыруға болады. Яғни кандидат немесе саяси партия жеке ғимаратқа не жарнама конструкциясына үгіт материалын орналастырғысы келсе, алдымен меншік иесінің рұқсатын алуы қажет.

Қандай жерлерге орналастыруға тыйым салынады?

Конституциялық заңның 28-бабының 6-шы тармағына сәйкес, үгіт материалдарын ескерткiш, ескерткіш тұғырға, тарихи, мәдени немесе сәулеттiк құндылығы бар үй мен ғимараттарға, сондай-ақ дауыс беруге арналған үй-жайға iліп қоюға тыйым салынады.

Үгіт материалдарын тек арнайы стендке ілу керек пе?

Жоқ. Конституциялық заңның 27-бабына сәйкес, сайлауалды үгіт материалдарын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, жария сайлауалды іс-шараларын өткізу арқылы, баспа, аудиовизуалды және өзге де үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы, заңнамада көзделген жағдайларда онлайн-платформалар мен басқа да ақпараттық ресурстар арқылы жүргізуге болады.

Бұл ретте барлық кандидаттар мен саяси партияларға үгіт жүргізу үшін тең мүмкіндіктер қамтамасыз етілуі тиіс.

Түйін

Сайлауалды үгіт материалдарын кез келген жерге орналастыруға болады деген ақпарат шындыққа сәйкес келмейді. Конституциялық заңға сәйкес, баспа үгіт материалдары жергілікті атқарушы органдар мен сайлау комиссиялары белгілеген арнайы орындарға орналастырылады (28-баптың 6-тармағы). Басқа жерлерге орналастыру тек меншік иесінің келісімімен ғана мүмкін (28-баптың 7-тармағы). Ал ескерткіштерге, тарихи-мәдени және сәулет құндылығы бар нысандарға, сондай-ақ дауыс беру өтетін үй-жайларға үгіт материалдарын орналастыруға заңмен тікелей тыйым салынған (28-баптың 7-тармағы).

Сообщение Сайлауалды үгіт материалдарын қайда жариялауға болады появились сначала на NoFake.

Мәселе қайдан шықты?

Желіде блогердің: «Кейбір мектеп мұғалімдерінен сайлауға қатысқаннан кейін, фото-видео есебі сұралады, ол қаншалықты заңды?» деген сауалы қызу талқыға түскен.

Заң не дейді?

Аталған сауалға жауап алу үшін, ҚР Оқу-ағарту министрлігіне хабарластық.

«Педагогтің кәсіптік қызметін жүзеге асыруы барысында Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы заңнамасында көзделмеген есептілікті, құжаттарды, мәліметтерді немесе өзге де ақпаратты талап етуге жол берілмейді. Аталған талапты бұзған адамдар Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне сәйкес әкімшілік жауаптылыққа тартылады», — делінген хабарламада.

Түйін

Қорыта айтсақ, педагогтерден Құрылтай сайлауына қатысқаны туралы фото немесе видео есеп талап ету заңнамада көзделмеген. Мұндай талап қоюға жол берілмейді. Егер мұғалімдерден осындай есеп сұралса, бұл қолданыстағы заң талаптарына қайшы келеді және оған жол берген тұлғалар Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне сәйкес жауапкершілікке тартылуы мүмкін.

Сообщение Мұғалімдер сайлауға қатысқаны туралы фото-видео есеп беруге міндетті ме появились сначала на NoFake.

«Күдіктілердің бірі зейнеткерге «жақын адамыңыз салған ескі қарғыс бар, оны қайтармасаңыз, өзіңізге қымбат адамның өміріне қауіп төнеді» деп сендірген. Осыдан кейін жәбірленуші олардың барлық айтқанын орындап, алтын бұйымдары мен ақшасын өз еркімен берген», – деп мәлімдеді Ішкі істер министрлігі.

Министрліктің мәліметінше, оқиға өткен жылдың желтоқсан айында болған. Алдымен үш әйел қариядан стоматологияға баратын жолды сұрап, кейін әңгімеге тартып, сеніміне кірген.

Олар зейнеткерге алдымен «тазартатын ине» сатып алуды ұсынып, түрлі ырым-жоралғылар жасаған. Кейін үйінен шикі жұмыртқа әкелуді сұрап, соңында «қарғыстан арылу» үшін барлық алтын әшекейлері мен ақшасын газетке орап беруді талап еткен.

Есесіне мөрленген түйіншек ұстатып, оны 40 күн өткен соң ғана ашып, ішіндегісін өртеп, күлін сол жерге апаруды тапсырған. Алайда сол түні түйіншекті ашқан зейнеткер оның ішінде бос қағаз ғана жатқанын көрген.

«Жәбірленушінің сипаттамасы негізінде Қарағанды облысы полиция департаментінің қызметкерлері күдіктілерді Теміртау қаласында ұстады. Тергеу барысында олардың Павлодар және Алматы қалаларының, сондай-ақ Жетісу облысының тұрғындары екені анықталған. Сондай-ақ олардың осыған ұқсас алаяқтықтарға қатысы болуы мүмкін екені тексеріліп жатыр»,-делінген хабарламада.

Қазіргі уақытта күдіктілер уақытша ұстау изоляторына қамалды. Тергеу жалғасуда.

ІІМ азаматтарды өзін балгер, емші немесе көріпкел ретінде таныстырып, «қарғысты қайтарамыз», «көз тиюді кетіреміз» деген желеумен ақша не бағалы зат талап ететін адамдарға сенбеуге шақырды. Мұндай жағдайға тап болған жағдайда бірден полицияға хабарласу қажет.

Сообщение «Қарғысты қайтарамыз»: жалған емшілер қарағандылықтың 15 млн теңгесін алып кеткен появились сначала на NoFake.

Естеріңізде болса, бұған дейін Ішкі істер министрлігі әлеуметтік желілердегі құқыққа қайшы контентті анықтау және жолын кесу бойынша жүйелі жұмыстардың бастаған еді. Ведомство осы ретте, интернет – заңсыздыққа жол беретін кеңістік емес екенін, осыған сай әрбір құқық бұзушы анықталып, заң аясында жауапкершілікке тартылатынын атап өтті.

Осылайша, әлеуметтік желілерге жүргізілген мониторинг барысында Абай облысының полиция қызметкерлері TikTok платформасындағы құқыққа қайшы тікелей эфирді анықтаған. Эфир барысында бойжеткен балағат сөздер айтып, әдепсіздік көрсетті және есірткі қолданатынын мәлімдеген.

«Полиция қызметкерлері оның жеке басын жедел анықтады. Құқық бұзушы Түркістан облысының тумасы, Семей қаласында уақытша тұрған 26 жастағы Азиза Қоқанова болып шықты. Медициналық куәландыру қорытындысына сәйкес, ол алкогольдік масаң күйде болған. Сот шешімімен ұсақ бұзақылық жасағаны үшін оған 10 тәулікке әкімшілік қамауға алу жазасы тағайындалды», — делінген хабарламада.

Полиция интернеттегі әрбір осындай тікелей эфир, заң мен қоғамдық тәртіпті бұзудың әрбір фактісі тиісті түрде құқықтық тұрғыдан бағаланып, тиісті шаралар қабылданатынын ескертті.

Сообщение Абай облысы полицейлері эфирде балағат сөз айтқан TikTok қолданушысын қамауға алды появились сначала на NoFake.