Қазақстанда 16,3 миллион адамның дерегі қалай тарап кетті?

Өткен жылдың ең шулы жаңалығы – Қазақстанның 16,3 миллион тұрғынының жеке мәліметтері ашық интернетке шығып кетті. Оның ішінде еліміздегі барлық дерлік ересек адамның аты-жөні, ЖСН-і, үй мекенжайы мен телефон нөмірі болды. Цифрлық даму министрлігі мемлекеттік жүйелердің бұзылмағанын, бұл ақпараттың жекеменшік компаниялардан ұрланғанын растап, қылмыстық іс қозғады.

Премьер-министр Олжас Бектенов деректер емхана, не ауруханалардан кеткен болуы мүмкін екенін айтты. Олар мемлекеттік базаға кіре алады, бірақ өз жүйелерін дұрыс қорғамаған. Ал Жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Досжан Мұсалиевтің айтуынша жүйені сырттан ешкім бұзбаған болуы мүмкін. Ресми рұқсаты бар адам өз логин-паролін біреуге берген немесе бұл деректер ұрланып, база толық көшіріп алуы ықтимал.

Цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев бұған дейінгі жағдайларда кінәлілердің жазаланғанын атап өтті.

«Кінәлілер анықталған кезде әкімшілік айыппұлдар салынды», -деп мәлімдеді министр.

Алайда қай компанияға, қанша айыппұл салынғаны ресми түрде жарияланбады.

Хакерлер компанияларды қалай бұзады? Әлемдік тәжірибе

Хакерлер көбіне үлкен ұйымдарды немесе оларға IT қызметін көрсететін көмекші мердігер компанияларды нысанаға алады.

Мысалы: 2021 жылы әлемдік авиакомпаниялардың 90%-ына қызмет көрсететін Швейцариялық SITA компаниясы “бұзылып”, Lufthansa, British Airways сияқты алпауыттар зардап шекті. Ал Air India компаниясынан 4,5 миллион жолаушының төлқұжат, банк картасы мен 10 жылдық ұшу тарихы ұрланып кетті. Қызығы, клиенттер бұл туралы тек 3 айдан кейін ғана білген.

Шабуыл қалай басталады?

Хакерлер бірден шабуыл жасамайды, алдымен ұзақ уақыт бойы компанияны, оның қызметкерлерін зерттейді.

DocRobot Орталық Азия атқарушы директоры Тимур Марусяк бұл процесті былай түсіндіреді:

«Қаскөйлер компанияны жақсы журналистің сұхбатқа дайындалғаны сияқты мұқият зерттейді. Олар сайтты, қызметкерлердің әлеуметтік желілерін, бос жұмыс орындарын, мердігерлерді және қолданылатын технологияларды талдайды. Көбіне ашық ақпарат көздері ішке кім арқылы кіру оңайырақ екенін түсінуге мүмкіндік береді», — деп атап өтті Марусяк.

Хакерлер жүйеге кірген соң да асықпайды, орташа есеппен 258 күн (шамамен 9 ай) бойы іште жасырын жүріп, ыңғайлы сәтті күтеді.

«Қаскөй үшін қай есіктен кірсе де, бәрібір. Егер басты есік жақсы қорғалған болса, ол көрші есікті, яғни қорғанысы нашарлау мердігерді пайдаланып көреді», — деп толықтырды сарапшы Тимур Марусяк.

Кейде хакерлерге ешқандай күрделі бағдарламаның да қажеті болмайды. Олар қарапайым қулықты қолданады. Мысалы, MGM Resorts қонақүй желісін бұзу үшін хакерлер қызметкердің атын жамылып, қолдау орталығына телефон соққан. Олар операторды алдап, парольді ауыстыртып алған. Нәтижесінде компания 100 миллион доллар шығынға батты.

Қазақстандағы жағдай және заңның әлсіз тұстары

tLab Technologies компаниясының бас директоры (CEO) Константин Кимнің айтуынша, қазір қауіп кез келген салаға төніп тұр:

«Қаскөйлер құрбандарын сала бойынша таңдауды баяғыда қойған. Қорғанысы жеткілікті деңгейде жетілмегендерге шабуыл жасады. Мәселе компанияның нысанаға ілігу-ілікпеуінде емес, оның қаншалықты дайын екендігінде», — дейді Ким.

Ол қазір хакерлерді тек ақша емес, клиенттердің базасы да қызықтыратынын айтады:

«Банктер, телеком, авиакомпаниялар – бұлардың бәрі нысана. Сонымен қатар қаскөйлерді тек ақша ғана емес, клиенттердің базасы, коммерциялық құпиялар, серіктестер туралы мәліметтер де қызықтырады», — деп атап өтті сарапшы.

Бұл ретте жүйеге кіру жолдары өте қарапайым:

«Жүйеге кіру әдісі тым қарапайым: ұрланған пароль, екі факторлы аутентификацияның жоқтығы немесе қатардағы қызметкер алған фишингтік хат», — деп толықтырады Константин Ким.

Заңдағы басты мәселе не?

Қазақстан заңы бойынша тек мемлекеттік маңызы бар стратегиялық объектілер ғана кибершабуылдар туралы хабарлауға міндетті. Ал біз күнделікті қолданатын жекеменшік банктер, авиакомпаниялар, клиникалар, маркетплейстер мен ұялы байланыс операторлары бұл тізімге кірмей қалған. Сондықтан олар өздерінен деректер ұрланса да, бұл туралы халыққа айтпай, үнсіз қала алады.

Константин Ким мұның себебін былай түсіндіреді:

«Кейде басшылық репутациялық шығындардан қорқып,деректердің тарап кеткенін бірден хабарламайды. Бірақ көбіне компанияның өзі не болғанының ауқымын әлі түсінбей жатады, ал тергеу жұмыстары күндер мен апталарға созылады», — деп атап көрсетті сарапшы.

Сонымен қатар, Ким мырза компания үшін абыройдан айырылу кез келген айыппұлдан да ауыр екенін айтады.

«Клиенттердің сенімін жоғалту және қорғаныс жүйесін шұғыл түрде модернизациялау қажеттілігі кез келген әкімшілік санкциядан қымбатқа түседі», — деп толықтырды ол.

Деректеріміз қолды болса, не істеу керек? Сарапшылар кеңесі

Құқықтық тұрғыдан алғанда, бізде жауапкершілік қарастырылған. Қорғаушы Жанна Оразбахова Қылмыстық кодекстің 147-бабы бойынша жауапкершілік барын ескертеді. Дерегі ұрланған компания да, зардап шеккен азамат та полицияға арыздануға құқылы. Тек мұндай істерде цифрлық ізді дәлелдеу өте күрделі, әсіресе кінә шетелдік мердігерде болса, шығынды өндіру қиындайды.

Егер мәліметтеріңіз интернетке тарап кетті деген күдік болса, Константин Ким мынадай кеңес береді:

«Деректер тарағаннан кейін қаскөйлер клиенттердің шынайы мәліметтерін пайдалана отырып, фишинг толқынын бастайды. Бұл құрбанның сенім деңгейін арттырады. Деректердің жылыстауының өзі сирек жағдайда соңғы мақсат болады – көбіне бұл шабуылдың бірінші кезеңі ғана. Міне, сондықтан алғашқы күндері аса жоғары қырағылық таныту маңызды», — дейді сарапшы.

Не істеу керек? Барлық жердегі парольдерді шұғыл ауыстырып, екі факторлы қорғанысты (СМС код арқылы кіруді) қосу керек. Банк карталарын бақылауда ұстау қажет.

Адвокат Жанна Оразбахова құқығыңызды соңына дейін қорғауды ұсынады.

«Егер құқықтарды қорғау қажет болса, полицияға жүгініп, қылмыстық істің тіркелуіне қол жеткізу керек», — дейді Оразбахова.

Мәселенің ауқымы

IBM Cost of a Data Breach Report 2024 есебіне сәйкес, бір ғана деректердің жылыстауы компанияларға орташа есеппен 4,88 миллион доллар шығын әкеледі. Ең сорақысы – зардап шеккен компаниялардың 63%-ы бұл шығынды жабу үшін өз тауарлары мен қызметтерінің бағасын өсіреді. Яғни, хакерлердің кесірінен болған шығынды соңында бәрібір қарапайым тұтынушылар өз қалтасынан төлейді.

Алайда құзырлы органдар бұл мәселемен күресу, қауіптің алдын алу жұмыстары үнемі жүргізеді. Жақында Қазақстанның құқық қорғау органдары Чехия полициясымен бірлесіп, адамдардың жеке мәліметтерін заңсыз сатып келген халықаралық қылмыстық топтың көзін жойды. Арнайы операция барысында 140-тан астам адам қолға түсті.

Сообщение 9 ай дайындалады: Хакерлердің заманауи шабуыл тактикасы белгілі болды появились сначала на NoFake.

Әлеуметтік желіде еліміздегі танымал мектептерге түсу көрсеткіші жарияланғаннан кейін, ата-аналар аталған мектептерге қатысты қызу пікір-талас өрбіді. Олардың бірі мұндай мектептерге түсу – бала болашағының кепілі десе, енді бірі – жасөспірімдерге қосымша салмақ салатынын, тіпті психикасына әсер ететінін айтқан.

Сонымен мұндай мептепке түсу баланың болашақта табысты болуының кепілі бола ала ма? Мамандарды тілге тартып көрдік.

Cарапшы пікірі

Тәуелсіз сарапшы, білім саласында он жылдан астам қызмет етіп жүрген Кристина Лобанованың айтуынша, соңғы жылдары НЗМ мен БИЛ-ге түсу төңірегінде үлкен дүрбелең туып жүр. Маман, мұндайда ата-аналарға беделді мектептерге емтихан тапсыру – бала тағдырын шешетін маңызды мәселе емес екенін ескертеді.

«НЗМ мен БИЛ сияқты мектептерге түсу нәтижелері бала үшін үлкен эмоционалдық сынақ болуы мүмкін. Себебі, балалар оған ұзақ уақыт дайындалады, сосын оны өміріндегі басты мақсаттарының бірі әрі ерекше қабілетінің көрсеткіші ретінде қабылдайды. Негізінде ол да мектеп, жеткіншектер оған түсе алмаса, ол оның өскенде тұлға болмай қалатынын білдірмейді», — деді маман.

Сарапшы тіпті тарихта элиталық мектептер мен университеттерде оқымаған талай адамдардың өзі өмірде үлкен жетістікке жеткенін еске салды.

«Мен ата-аналарға НЗМ немесе БИЛ-ге түсу – өмірдің басты мақсаты емес, білім алудың көптеген жолдарының бірі ғана екенін үнемі айтамын. Бүгінде сапалы мектептер, білім беру бағдарламалары және даму бағыттары өте көп. Ең маңыздысы – баланың өзіне деген сенімін, оқуға деген ынтасын және өзінің құндылығы бір ғана емтихан нәтижесіне байланысты емес екенін түсіндіру», — деп сөзін қорытындылады маман.

Сандар сөйлейді

Беделді мектептерге түсу бала болашағына қалай әсер етуі мүмкін екенін білу үшін, атақты оқу орындарының өздеріне де хабарласып көрдік. Білім ордалары туралы мәліметтерге жеке-жеке тоқталсақ.

НЗМ – қай бағытта білім береді, неге мән береді?  

Назарбаев Зияткерлік мектептерінде оқу процесі NIS-Programme білім беру бағдарламасы негізінде жүзеге асырылады. Аталған бағдарлама стратегиялық серіктес Кембридж университетімен бірлесіп әзірленген.

«NIS жүйесіндегі оқу процесінің ерекшелігі – оқушының білімді дайын күйінде қабылдауымен шектелмей, оны зерттеу, талдау, тәжірибеде қолдану және өз көзқарасын дәлелдеу арқылы меңгеруіне басымдық берілуінде. Оқу барысында оқушылар пәндік білімді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстырып, зерттеушілік, аналитикалық, коммуникативтік және әлеуметтік дағдыларын жүйелі түрде дамытады», — дейді мектеп мамандары.

Мектеп оқушыларының оқу үлгерімі туралы не белгілі?

Мектеп әкімшілігі ұсынған мәліметтерге сәйкес, соңғы 5 оқу жылының қорытындысы бойынша NIS-тің олимпиадалық құрама командасы 9–11/12-сынып оқушылары арасындағы Республикалық пәндік олимпиадада жетекші орындардан көрінген.

«Жаратылыстану-математикалық бағыттағы пәндер бойынша команда соңғы 5 жыл қатарынан «Үздік олимпиадалық команда» номинациясында Гран-при иегері атанды. Қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы пәндер бойынша да тұрақты нәтижелер бар. NIS командасы 2021–2022 және 2023–2024 оқу жылдарында Гран-при жеңіп алса, 2024–2025 және 2025–2026 оқу жылдарында 3-орын иеленді», — делінген хабарламада.

Халықаралық пәндік олимпиада көрсеткіштері: соңғы 5 жылдағы нәтиже

2021–2025 жылдар аралығында оқушылар ең беделді халықаралық пәндік олимпиадаларда жалпы 33 медаль жеңіп алған. Оның ішінде 8 алтын, 18 күміс және 7 қола медаль бар.

2010–2025 жылдар аралығында Назарбаев Зияткерлік мектептерін 23 705 оқушы тәмамдаған. Олардың 98,9%-ы жоғары оқу орындарында білімін жалғастырған. Ал, университеттерге қабылданған түлектердің 91,2%-ы гранттар мен түрлі қаржылық қолдау бағдарламалары негізінде білім алуға мүмкіндік алды.

«Түлектердің 77,9%-ы, Қазақстан Республикасының жетекші жоғары оқу орындарын таңдады. Сонымен қатар түлектердің 21%-ы шетелдік жоғары оқу орындарына қабылданды. Аталған кезеңде 874 түлек QS World University Rankings жаһандық рейтингінің топ-100 қатарына кіретін университеттердің студенті атанды», — деп жазылған хабарламада.

РФММ көрсеткіштері қандай?

Еліміз бойынша тағы бір беделді мектептердің бірі – Республикалық физика-математика мектебі. 1972-2026 жж. аралығында білім ордасын 12 мыңнан астам оқушы бітіріп шыққан.

«РФММ түлектері Air Astana, Яндекс, Google, YouTube, Twitter, Meta, Amazon, Oracle, Lyft, SAP сынды отандық және халықаралық деңгейдегі алпауыт компанияларда жұмыс істейді. Қазіргі таңда Астанадағы РМММ-не халықаралық Advanced Placement бағдарламасы енгізілді. Аталған бағдарлама жоғары сынып оқушыларына пәндерді университет деңгейінде меңгеруге мүмкіндік береді. Advanced Placement — АҚШ мектептеріне арнап әзірленген тереңдетілген оқу курстарының бірі», — делінген мектеп әкімшілігі ұсынған хабарламада.

Мектеп әкімшілігі AP бағдарламасының басты артықшылықтары — күрделі академиялық ұғымдарды меңгеру, аналитикалық ойлау қабілетін дамыту және жоғары деңгейдегі оқу дағдыларын қалыптастыру екенін айтады.

«AP емтихандарының нәтижелерін АҚШ, Канада, Ұлыбритания университеттерінің 90%-дан астамы, сондай-ақ әлемнің 50-ден аса еліндегі жоғары оқу орындары мойындайды», — делінген хабарламада.

Сондай-ақ мектепте:

Apple Authorized Training Center for Education (AATCE) мәртебесі бар. Ол — IT мамандарын даярлау саласында Apple компаниясының халықаралық стандарттарына сай ресми сертификатталған оқу орталығы.

«Яндекс Лицейі» бағдарламасы — Республикалық физика-математика мектебінің Астана және Алматы қалаларындағы алаңдарында 2017 жылдан бері жүргізіліп келеді. Осы уақыт аралығында Алматы, Астана мектептерінен 600-ден астам оқушы білім алды.

Мектеп NCSS STEM-мектептері атты америкалық элиталық консорциумына енген. Мектеп аталған консорциумгға енген ТМД аумағындағы алғашқы білім ордасы.

Ал, ең бастысы — жыл сайын «Дарын» республикалық-практикалық орталығы жасайтын рейтинг бойынша Алматы қаласындағы «РФММ» КеАҚ филиалы 100 мектептің ішінде 1 орында тұр. Тек былтырғы жылы 30 аса халықаралық білім додасында 120-дан артық медаль жеңіп алды.

Сол сияқты 2025–2026 оқу жылында Астана, Алматы қалаларындағы физмат оқушылары жалпы 102 жүлдеге ие болды. Олардың 18-і алтын, 29-ы күміс, 55-і қола медаль жеңіп алса,  6 оқушы әлемдік деңгейдегі вице-чемпион атанды.

Маманнан түйін

Cонымен еліміздегі ең беделді мектептерде оқу бала болашағына қалай әсер етеді? Мұндай «мәртебе» балалардың психикасын сындырмай ма? Психотерапевт Күләндә Төлендиевадан білдік.

«Қоғамда беделді оқу орнын бітірсең, болашақта міндетті түрде табысты боласың деген түсінік қалыптасқан. Алайда мұндай қағида әрқашан орындала бермейді. Әрине, мұндай мектептер сапалы білім, мықты академиялық орта және дамуға қосымша мүмкіндіктер береді. Бірақ адамның жетістігі тек қай мектепте оқығанымен анықталмайды. Тарихта беделді оқу орындарында оқымағанымен, үлкен жетістікке жеткен адамдардың мысалдары көп», — дейді маман.

Оның сөзінше, керісінше, терең білім – шын өмірде адамдарды бақытты немесе табысты ете алмайды.

«Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, «ғажайып мектеп» бәрін шешіп береді деген сенім адамның күрделі өмірлік мәселелерді «мектеп» арқылы шешемін деген ұмтылысын көрсетеді. Сондықтан, ата-аналар балаға емтихан оның адам ретіндегі құндылығын емес, дәл осы сәттегі дайындық деңгейін ғана көрсететінін емтихан екенін үнемі түсіндіріп отыру керек», — деді ол.

Баласын беделді мектепке сүйреген ата-ана «нарцисс» пе?

Психотерапевт көп жағдайда ата-аналар балаларынан «расымен осындай беделді мектепке түскісі келе ме?» деген сұрақты қоймайтынын айтады. Сөйтіп, өзінің бала күнгі арман-мақсатын енді өз баласына «сіңдіре» біледі.

«Мұндайда бала өз қабілеті мен қалауы бар дербес тұлға ғана емес, сонымен қатар ата-ананың үмітінің, амбициясының және әлеуметтік табыс туралы түсінігінің тасымалдаушысына айналады. Сондықтан ең алдымен баланың өз қалауын ескеру керек. Сосын «Егер бала дұрыс мектепке түссе, оның болашағы жақсы болады» қатқан қағиданы да санадан алып тастау керек. Ешбір мектеп бақытты өмірге кепілдік бере алмайды, дәл сол сияқты ешбір емтихан адамның тағдырын түпкілікті анықтамайды», — дейді маман.

Психотерапевт психикалық даму тұрғысынан баланың әлемге деген қызығушылығын сақтай алуы, қателіктерден сабақ алуы, көңілі қалған сәттерді еңсере білуі және қалауы орындалмаса өзіне деген сенімін жоғалтпауы маңызды екенін айтты. Дәл осы қасиеттер адамның қай мектепте оқығанына қарамастан алға жылжуына мүмкіндік береді, деді ол.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, НЗМ, БИЛ немесе РФМШ сияқты беделді мектептер оқушыларға сапалы білім, мықты академиялық орта және жаңа мүмкіндіктер ұсынғанымен, олар баланың болашақтағы табысының абсолютті кепілі бола алмайды. Мамандардың пікірінше, адамның жетістігі тек алған біліміне немесе оқыған мектебіне емес, оның өмірлік дағдыларына, еңбекқорлығына, қиындықты еңсере білуіне және өзіне деген сеніміне байланысты.

Сондықтан ата-аналар үшін ең маңыздысы – баланы белгілі бір мектепке түсіру ғана емес, оның психологиялық саулығын сақтау, жеке қалауы мен қабілетін ескеру және бір емтихан нәтижесі оның адам ретіндегі құндылығын анықтамайтынын түсіндіру. Өйткені ешбір мектеп бақытты өмірге кепілдік бере алмайды, ал баланың болашағын айқындайтын басты фактор – оның тұлғалық қасиеттері мен үздіксіз дамуға деген ұмтылысы.

Сообщение Танымал мектептерде оқу баланың табысты болуының кепілі бола ала ма появились сначала на NoFake.

Ведомство бұл туралы ресми сайтында мәлім етті.

«Ұлттық Банктің Ақша-кредит саясаты комитеті базалық мөлшерлемені 17%-ке дейін, яғни 100 базистік тармаққа төмендету туралы шешім қабылдады.Шешім болжамдық раунд нәтижелеріне негізделген. Комитет қазіргі макроэкономикалық жағдайға, ақша-кредит шарттарының жағдайына, нақты деректер мен тәуекелдер балансына кешенді талдау жүргізді», — делінген хабарламада.

Сарапшы пікірі

Аталған шешім экономиканың әр саласына қалай әсер етуі мүмкін? Экономист Айбар Олжайдың пікірін білдік.

«Бізде инфляция 10,4%-ға түсті және оның түсу қарқыны жақсы. Сол үшін Ұлттық банктің Ақша-несие комитетінің отырысында белгілі бір маневрлерге орын қалған және оның алдында комитет жалпы, егер инфляция төмен түсетін болса, базалық мөлшерлемені төмендетуге болады деген ишара білдірген болатын», — деді ол.

Оның сөзінше, дәл осы себеп — яғни инфляцияның 10,4%-ға түсуі жылдық базалық мөлшерлеменің төмендеуіне себеп болған.

Жылдық мөлшерлеменің төмендеуі экономикаға әсер етуі мүмкін бе?

«Жалпы 100% — 100 базистік тармақ деп саналады. Базалық мөлшерлеменің 1 пайызға түсуі — экономикаға қатты әсер етпейді. Мысалы базалық мөлшерлеме 3-4% болып тұрып, ол 1%-ға төмендегенде, оның әсері болатын еді. Бұған дейін сатып алынған облигациялар белгілі бір дәрежеде қымбаттайтын болады. Осыған орай, облигация нарығына қызығушылық төмендемейді деп ойлаймын. Олар үшін 17% — табыстылық пайызы жоғары көрсеткіш», — деп түсіндірді сарапшы.

Сонымен бірге, Айбар Олжай акциялардың өсуі мүмкін екенін болжады. Ал, депозиттер оның пікірінше, 1 пайызға төмендегенімен, салаға әсерін тигізбейді. Себебі, бұл көрсеткіш инфляциядан жоғары, деді маман.

«Несиелер 1 пайыз емес, 0,5 пайыз, яғни орта бағада төмендеуі мүмкін. Жалпы, экономикаға қатты әсері жоқ, бірақ бұл шешім — белгілі бір дәрежеде әсерден гөрі, нарыққа белгі деп ойлаймын. Демек, инфляцины түсіре алсақ, базалық мөлшерлемені қайта қалпына келтіреді деген белгі береді. Егер жыл соңына дейін инфляция 10%-дан төмен түссе, онда жыл соңына дейін базалық мөлшерлемені де түсіріп, қызған нарықты қалпына келтіре аламыз», — деді ол.

Айта кетейік, базалық мөлшерлеме – бұл Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгілейтін негізгі пайыздық мөлшерлеме. Ол экономикадағы ақша құнының қандай болатынын көрсетеді. Сондай-ақ, Ұлттық банк төрағасы базалық мөлшерлеменің не себепті төмендегенін түсіндіргенін жазған болатынбыз.

Сообщение Базалық мөлшерлеме 17%-ға түсті: өзгерістің қазақстандықтарға әсері қандай появились сначала на NoFake.

«Өзін емханадан хабарласып тұрмын деді. Анализ тапсыруға талон береміз, тіркеуден өту үшін код қажет екенін айтты. Сол кезде ешқандай күдік болған жоқ, өйткені расымен анализ тапсыратын уақытым келіп тұрған еді. Сөйтіп алғашқы кодты айтып қойдым», — дейді ақсақал.

Осы тұста қарияның қасында болған әріптесі жағдайға дер кезінде араласып, келесі қоңырауда-ақ оның алаяқтар екенін түсініп, тұтқаны қоя салған.

«Одан кейін телефоныма 8 сандық код келді. Олардың ешқайсысын ешкімге айтпай өшіріп тастадым. Әдетте алаяқтар қоңырау шалғанын бірден біліп, ұрысып тастайтынмын. Бұл жолы расымен анализ тапсыратын уақытым жақындап қалған соң, сеніп қала жаздадым. Қызыма сол күні «Стоп кредит» қызметін қостырдым», — дейді ақсақал.

SMS арқылы келген сегіз таңбалы кодты сұрату – алаяқтардың кең таралған схемасы. Бірақ бұл жағдайда олар WhatsApp-тағы аккаунт атауларын да пайдаланған. Зейнеткерге хабарласқан нөмірлерде «Поликлиника», «eGov.kz» және «ForteBank» деген жазулар көрініп тұрған. Дәл осы жалған атаулар жәбірленушінің күдігін сейілтіп, алаяқтарға сенім артуына себеп болған.

Алаяқтар профильдерін бірден өзгертіп үлгерген

Біз зейнеткерге хабарласқан нөмірлерді тексеріп көрдік. Анықталғандай, алаяқтар өз іздерін жасыру үшін WhatsApp-тағы аккаунттарының суреттері мен «Компания жайлы» бөлімдерін дереу өзгертіп үлгерген. Тіпті, басында «Егов.кз» деп жазылып, қыз баланың суреті тұрған нөмірдегі аватарды алаяқтар сапасы өте төмен, бұлыңғыр түскен жас жігіттің суретіне ауыстырып қойғаны белгілі болды.

Қоңыраудан кейін зейнеткер көңіл тыныштығы үшін бірден «ForteBank» қолдау қызметіне хабарласып, өз атына ешқандай несие рәсімделмегенін анықтап, тексерген.

Құқық қорғау органдары не дейді

Орын алған жағдай бойынша редакциямыз Астана қаласы бойынша полиция департаментіне жүгінді.

«Алаяқтықтың бұл түрі қазіргі таңда өзекті болып отыр. Ол негізінен ересек және егде жастағы адамдарға, зейнеткерлерге қарсы қолданылады. Қылмыскерлер өздерін медициналық мекеме қызметкері ретінде таныстырып, тегін анализдерден өту үшін қабылдауға жазу сылтауымен СМС арқылы келген кодтарды сұрайды. Аталған дерек бойынша киберполиция қызметкерлері медициналық мекемелермен бірлесіп, халық арасында алдын алу және түсіндіру жұмыстарын жүргізіп жатыр», — дейді Астана қаласы ПД Есіл ауданы полиция басқармасының киберқылмысқа қарсы іс-қимыл бөлімше бастығы полиция майоры Бағдаулет Оспанбаев.

Ал бөтен нөмірдің контактілер тізімінде сақталғандай болып «Емхана» немесе Egov.kz деп шығуы жайлы полиция маманы былай деп түсіндірді.

«Бұның бәрі әлеуметтік инженерияның көмегімен жасалады. Алаяқтар адамды адастыру және оның сеніміне кіру үшін мемлекеттік мекемелердің логотиптерін пайдаланады, яғни бейнеқоңырау немесе аватар суретіне ресми белгілерді қойып қояды. Олар құқық қорғау органдарының, мемлекеттік және медициналық мекемелердің нышандары мен логотиптерін кеңінен қолданады», — дейді Бағдаулет Оспанбаев.

WhatsApp-та кез келген қолданушы аккаунтына қалаған атауды қоюға болады. Сондықтан қоңырау кезінде экранда «Поликлиника», «eGov.kz» немесе банк атауы шыққаны оның шынымен сол ұйымнан хабарласып тұрғанын білдірмейді.

Сообщение WhatsApp-тағы «Поликлиника»: елордалық зейнеткер алаяқтардың схемасын әшкереледі появились сначала на NoFake.

Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана жалған жаңалықтарды суреттің сапасыздығына, сәтсіз монтажға немесе сәйкессіздіктерге қарап, оңай ажыратуға болатын еді. Бүгінде жағдай түбегейлі өзгерді: жасанды интеллект шынайы бейнероликтерді, синтезделген дауыстарды, өмірде жоқ телеарналардың «жаңалықтар репортажын» немесе ешқашан болмаған оқиғаның суреттерін жасауға қауқарлы.

Нәтижесінде, фейк контент әлеуметтік желілердегі ақпарат ағынына терең сіңіп, көбіне шынайы күн тәртібінің бір бөлігі ретінде қабылданады. Ол қоғамдық назарды басқару мен эмоционалды түрде әсер етудің құралына айналуда. Бұл үрдіс әсіресе дағдарыс, қақтығыс және төтенше жағдайлар кезінде, яғни аудитория үрейлі хабарларға барынша сезімтал болып тұрған сәтте қатты байқалады.

Мұндай жағдайда цифрлық гигиена негізгі қауіпсіздік дағдысы ретінде өте маңызды. Әлеуметтік желі қолданушылары вирустық тиімділігі барынша жоғары болу үшін жасалған синтетикалық немесе бұрмаланған контентті шынайы ақпараттан ажыратуды қайтадан үйренуге мәжбүр болып отыр.

ЖИ дәуіріндегі дезинформация

Мұның бір мысалы ретінде таяуда TikTok, Instagram және мессенджерлерде тараған бейнероликтерді айтуға болады. Онда Таяу Шығыстағы нысандарға жасалған соққылардан кейін климат күрт өзгерді деген тұжырым жасалған. Жарияланым авторлары мұны «климаттық қарумен», аномальді ауа райы құбылыстарымен және жасырын салдарлармен байланыстырған.

Скрин: вирустық видеолардан

Бұл ретте әлеуметтік желі қолданушылары, соның ішінде Қазақстан аудиториясы да бұл нарративті белсенді түрде таратты. Бұл негізінен ақпараттың эмоционалды түрде берілуімен және оның вирустық әлеуетінің жоғары болуымен түсіндіріледі.

Алайда, NoFake.kz командасының тексерісі бұл хабарламалардың ешқандай расталған алғашқы дереккөзі жоқ екенін көрсетті. Таралған материалдарда нақты даталар, геолокациялар және ресми деректерге сілтемелер атымен жоқ. Мұнда әртүрлі видеолардың үзінділері, үрейлі музыка және нақты оқиғаларға еш қатысы жоқ эмоционалды жазбалар пайдаланылған.

Скрин: Вирустық видеодан

Сонымен қатар, халықаралық БАҚ шынымен де Таяу Шығыс аймағындағы әскери инфрақұрылымдарға соққы жасалғаны туралы хабарлады. Бірақ климаттық процестерге әсер ете алатын нысандардың қирағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Метеорологиялық қызметтер де, ғылыми ұйымдар да мұндай салдарды растаған жоқ.

«Жоғары жылдамдықты» дезинформация

Жасанды интеллект көмегімен жасалған контенттің таралу ауқымы жекелеген вирустық жарияланымдар шеңберінен әлдеқайда асып түседі. Ірі халықаралық дағдарыстар кезінде нейрожелілік контент ақпараттық ықпал ету құралы ретінде жұмыс істей бастайды, ал оның таралу жылдамдығы көбіне фактчекерлер мен журналистердің мүмкіндіктерінен озып кетеді.

Бұл әсіресе қарулы қақтығыстар кезінде айқын көрінеді: бұл уақытта әлеуметтік желілер шынайы оқиға ретінде ұсынылатын жасанды суреттерге, қойылымдық видеоларға және эмоционалды роликтерге толып кетеді.

 «ЖИ көмегімен жасалған дезинформация көптеген дереккөздерден бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен таралады. Таяу Шығыстағы қақтығыс басталғаннан бері мұндай материалдарды әртүрлі тараптардың өкілдері жарыса жариялады», — деп хабарлайды Associated Press.

Агенттіктің мәліметінше, дезинформация мен онлайн-экстремизмге мониторинг жүргізетін Стратегиялық диалог институты ЖИ-контентті жүйелі түрде таратып отырған бірқатар аккаунттарды анықтаған. Мұндай жарияланымдардың жалпы қамтуы дағдарыс басталғаннан бері миллиардтан астам қаралымды құраған.

Айта кетерлігі, бұл аккаунттардың бір бөлігінде верификация белгісі (көк құсбелгі) болған, бұл аудиторияның сенім деңгейін одан сайын арттыра түскен.

Осылайша, шынайы оқиғалар нейрожелілер арқылы жасалған немесе өңделген түрлі интерпретациялармен, долбарлармен және визуалды контентпен жиі араласып кетіп жатыр. Мұндай материалдардың негізгі мақсаты – адамда қорқыныш, үрей немесе жасырын қауіп сезімі сияқты күшті эмоционалды реакция тудыру.

Медиасауаттылық жөніндегі сарапшылар контенттің эмоционалдық жүгі неғұрлым жоғары болса, оның манипуляциялық сипатта болу ықтималдығы да соғұрлым жоғары болатынын баса айтады.

 Сарапшы пікірі           

«Кез келген резонансты видеоны көргенде өзіңізге бірнеше негізгі сұрақ қою маңызды: бұл қаншалықты шындыққа жанасады, дереккөз кім, сенімді медиа мен ресми арналарда растау бар ма және авторлар аудиторияда эмоционалды реакция мен асығыс қорытынды тудыруға тырысып жатқан жоқ па. Сондай-ақ, интернеттегі кез келген ақпараттың артында, әдетте, мүдделі тараптар тұратынын түсіну керек. Контентті таратудың артында саяси, қаржылық, репутациялық немесе идеологиялық мақсаттар болуы мүмкін. «Бұл кімге тиімді?» деген сұрақ ықтимал манипуляцияны тезірек анықтауға жиі көмектеседі», — дейді NoFake.kz порталының медиасауаттылық жөніндегі сарапшысы Әсем Миржекеева.

Оның айтуынша, ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау әдеті қолданушылардың дезинформация тарату тізбегіне тартылу қаупін азайтады.

«Қоғамда медиасауаттылық деңгейі неғұрлым жоғары болса, фейктер мен манипуляциялық контент арқылы қоғамдық санаға әсер ету соғұрлым қиын болады. Ақпаратты талдай білетін және дереккөздерді тексере алатын адамдар эмоционалды манипуляциялардың құрбанына өте сирек айналады», — деп толықтырды сарапшы.

 Нейрожелі арқылы жасалған контентті қалай тануға болады?

Қазіргі жасанды интеллект жүйелері шынайылықты барған сайын сенімді түрде имитациялағанымен, сгенерирленген контенттің өзіне тән белгілері әлі де сақталған.

Мұндай материалдар көбіне шамадан тыс «мінсіз» көрінеді: қанық түстер, ерекше жарық және бірқалыпты, тіпті киноматографиялық сурет қойылымдық көрініс сезімін тудырады.

Тағы бір белгі – детальдардағы қателіктер. Бұл бұрмаланған нысандар, бұрыс түскен көлеңкелер, фонның бұлдыраған элементтері немесе суреттің жасанды екенін әшкерелейтін деформацияланған бөліктері болуы мүмкін.

Алғашқы дереккөздің болмауы — маңызды белгі. Егер материал авторы, түсірілген орны мен уақыты көрсетілмей немесе ресми құрылымдардың растауынсыз таратылса, оған сақтықпен қарау керек.

Манипуляциялық жарияланымдар көбіне эмоционалды қысымды күшейтуге негізделеді. Онда «мұны жасырып жатыр», «БАҚ үнсіз», «тез арада таратыңыз» деген сияқты тіркестер қолданылады, бұл ақпаратты ойланбастан, жылдам таратуға итермелейді.

Егер «сенсациялық» хабарламалар беделді дереккөздердің растауынсыз, тек анонимді арналар немесе белгісіз аккаунттар арқылы ғана тараса, бұл да күмән тудыруы тиіс.

Дипфейктер жағдайында аудиовизуалды қатардағы сәйкессіздіктерді байқауға болады: еріннің қозғалысы дыбыспен сәйкес келмейді, ал дауыс табиғи интонациясыз, механикалық түрде естіледі.

Сообщение Нейрожелілер жалған ақпаратты қоғамға ықпал ету құралына қалай айналдырады появились сначала на NoFake.

Бұл туралы Астана медицина университеті жанындағы Академик Е. Д. Даленов атындағы профилактикалық медицина ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері, нутрициология магистрі Жанна Нұрбергеннен пікір сұрадық.

«Күнбағыс майы ағзаға өте пайдалы. Алайда оның тек «суық сығымдалған», яғни, тазартылмаған түрі. Өйткені оның құрамында майда еритін дәрумендер, Омега-3, Омега-6 сияқты май қышқылдары бар. Бірақ көп жағдайда ел ішінде тазартылған (рафинированное) түрі пайдаланылады. Ондай майдың құрамында пайдалы дәрумендер болмайды, яғни ол жай ғана майлы масса саналады», — дейді нутрициолог.

Маман кокос, какао, гхи майларынан өзге өсімдік майларын қыздыруды, қуыруды жөн көрмейді. Өйткені бұл майлардың термотұрақтылығы өте төмен екен. Яғни ол қуырылған жағдайда құрамындағы заттар адам ағзасы үшін зиянды бола бастайды.

«Дұрыс тамақтануды асханадағы майдан бастау керек» — нутрициолог

«Өсімдік майларын, оның ішінде күнбағыс майын 120 градустан артық қыздырған, күйдірген кезде құрамындағы заттар канцерогендерге айналып, адам ағзасына зиянын тигізеді. Біздің Кеңес үкіметінен қалып қойған асханадағы әдет – рафинирленген  өсімдік майларын тұтыну. Мен дұрыс тамақтануды бастағысы келетін адам асханадағы майдан бастауы керектігін жиі айтамын», — дейді маман.

Ал тазартылған күнбағыс майын дайын тамақтарға, салаттарға қоса беруге болады. Күнделікті ас әзірлеуде дәрігер кезіндегі әжелеріміздің қолданған тоң майын, қаздың майын пайдаланған дұрыс екенін айтады. Өйткені жануарлар майы қаншалықты қайнатылса да, зиянды токсиндер бөлмейді.

«Өсімдік майлары қуыруға жарамаса, тамақты қандай майға пісірген жөн деген сұрақ туындайды. Қазіргі таңда ас әзірлеуде қолдануға болатын өте пайдалы майлар көп. Термотұрақты майлар, яғни жоғары температурадан қорықпайтын майлар – ол жануарлардың майы. Ондай май түрлеріне тауықтың, қаздың, жылқының майлары, құйрық май, тоң май, іш май жатады. Оларды қанша градуста қыздырса да, бүлінбейді», — дейді маман.

Ал күнбағыс майының асқазан-ішек жолдары мен бауырға әсері қандай?

Бұл сұраққа жауапты  редакциямыз Астана медицина университетінің №2 отбасылық медицина кафедрасының доценті Меруерт Жақыпбековадан сұрады.

Маманның айтуынша күнбағыс майы өтті сұйылту әсеріне ие. Ол өт айдалуының функционалдық бұзылыстары бар емделушілерге пайдалы. Тек ағзада «тас» болмауы керек.

«Өт-тас ауруы кезінде тастардың қозғалу қаупі жоғары. Бұл бауыр шаншуы (колика) ұстамасына және шұғыл хирургиялық ота қажеттілігіне әкелуі мүмкін. Тассыз холецистит кезінде ауырсыну сезімін күшейтіп, дәрі-дәрмектік емді қажет етеді. Панкреатит кезінде май ұйқы безіне жүктемені арттырып, аурудың асқынуын тудырады», — дейді маман.

Асқазан шырышты қабығы және қуырылған өнімдер

«Күнбағыс майына қуырылған өнімдерді тұтынғанда асқазанның шырышты қабығында қандай процестер жүреді? Гастриттің асқыну қаупі бар ма?» деген сауалға маман май қыздырылғандағы тотығу үрдісін сипаттап берді.

«Қуыру кезінде майлардың тотығу өнімдері түзіледі:

Альдегидтер (цитотоксикалық және генотоксикалық): генетикалық мутацияларды, хромосомалардың үзілуін немесе қайта құрылуын тудырады және қатерлі ісік тудыру әлеуетіне ие.

Полярлы қосылыстар мен липидтердің ыдырау өнімдері:  мұндай қосылыстар ішектің шырышты қабығын зақымдап, сіңіру процесін бұзады. Гастрит кезінде қабыну процесінің күшеюі, майдың әсерінен асқазанның босау процесі баяулауы мүмкін», — дейді Меруерт Жақыпбекова.

Яғни гастриттің асқыну қаупі бар, бірақ бұл майдың өзінен емес, оның қатты қызуынан түзілетін өнімдерден болады.

Майлы астан кейінгі ауырлық сезімі

«Май асқазанның босауын баяулатады.  Қуыру кезіндегі тотығу өнімдері ас қорыту жолдарына жүктемені арттырады. Яғни қайнатылған майлы ас ішкенде – ауырлық майдың мөлшерінен болады. Қуырылған ас тұтынғанда  бұған қоса токсикалық компоненттер қосылады», — дейді маман.

Ал күнбағыс майының қабыну қаупін тудырмайтын, бірақ қантамырлар мен теріге пайда әкелетін тәуліктік мөлшері қандай? деген сауалға маман майлар адам тұтынатын тағамның белгілі бөлігінен аспауы тиіс деп жауап берді.

«Майлар тәуліктік рацион калориясының 20–35%-ын құрауы тиіс.

 Өсімдік майлары — осы көлемнің бір бөлігі. Тәулігіне 10–20 г (1–2 ас қасық) – қауіпсіз диапазон. Бұл мөлшер: ағзаны қанықпаған май қышқылдарымен қамтамасыз етеді. Артық калория жинауға әкелмейді. Бауыр мен өт қабына артық жүктеме түсірмейді», — дейді ол.

Ал қатты қыздырылған майды жүйелі түрде қолдану, жалпы рационда майдың шамадан тыс көп болуы адам ағзасына зиянын тигізуі мүмкін.

Сонымен, күнбағыс майы өздігінен зиян емес. Оның тазартылған, яғни рафинирленген түрін 120 градустан артық қыздырғанда ғана ол қауіпті. Сондықтан, ас әзірлеуде жануарлар майын пайдаланған жөн.

Сообщение Күнбағыс майы ағзаны улай ма: Мамандар не дейді появились сначала на NoFake.

Әлеуметтік желіде ел арасында Қазақстандағы түрлі заңдар жиі талқыланып жатады. Олардың қатарында аулада кір жаю, кәуәп дайындау, жұпаргүл (ред. сирень) жұлу, тіпті түнгі уақытта дәретхана суын ағызу сынды әрекеттер үшін, айыппұл арқалау тақырыбы да бар.

Осы сынды әрекеттер үшін Заңда расымен айыппұл қарастырылған ба? Және олардың қайсысы фейк болуы мүмкін? Зерттеп көрдік.

Аулада кір жайғаны үшін, айыппұл арқалауға бола ма?

Мұндай әрекет үшін, Қазақстан Республикасы азаматтары ҚР ӘҚБтК-нің 505-бабы (қалалар мен елді мекендердің аумақтарын абаттандыру қағидаларын бұзу, сондай-ақ инфрақұрылым объектілерін бүлдіру, жасыл желектерді жою немесе зақымдау) бойынша әкімшілік жауапкершілік қарастырылуы мүмкін. Бұл ретте киім-кешекті қайда және қалай жайылуына мән берген жөн. Егер ол адамдарға бөгет болатын жерде немесе қоғамдық орында жайылса, иә бұл әрекетіңіз үшін айыппұл арқалауыңыз мүмкін. Айыппұл мөлшерімен төменде таныс бола аласыздар:

• жеке тұлғаларға – 20 АЕК (86 500 теңге) мөлшерінде айыппұл немесе ескерту;
• шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – 30 АЕК (129 750);
• орта кәсіпкерлік субъектілеріне – 40 АЕК (173 000 теңге);
• ірі кәсіпкерлік субъектілеріне – 100 АЕК (432 500 теңге) мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.

Түнгі уақытта унитаз суын пайдаланғаны үшін айыппұл төлеу

Азаматтар арасында ең көп талқыланған айыппұлдың бірі — түнгі уақытта унитазды пайдаланып, судың шуы арқылы көршілердің тыныштығын бұзу. Заңгер Руслан Қожахметтің айтуынша, мұндай әрекет үшін, айыппұл төлеу — ҚР Заңдарының ешбірінде қарастырылмаған. Яғни, бұл үшін айыппұл төлеу — халық арасында таралған мифтердің бірі болуы мүмкін.

«Бұл түнгі тыныштықты бұзу болып саналмайды. Әрине, көрші пәтердегі унитаздың су ағызғандағы дыбысының естілуін құрылыс салушының құрылыс сапасынан үнемдегенінің дәлелі ретінде қолдануға болады, бірақ мұны сараптама арқылы дәлелдеу қажет», — деп түсіндірді ол.

Жұпаргүлді (сирень) жұлғаны үшін, айыппұл қарастырылған ба?

ІІМ ұсынған деректерге сәйкес, мұндай гүлді жұлғаны үшін, Заңда расымен айыппұл қарастырылған.

«Жұпаргүлдің және өзге де жасыл желектердің бұтақтарын саябақ, сквер, көшелер бойында, көпқабатты тұрғын үйлердің аулаларында және басқа да қоғамдық орындарда сындыру абаттандыру қағидаларын бұзу және қоршаған ортаға зиян келтіру ретінде қарастырылуы мүмкін», — деп түсіндірді ІІМ баспасөз қызметі.

Бұл жағдайда да Қазақстан Республикасы азаматтары ҚР ӘҚБтК-нің 505-бабына сәйкес, әкімшілік жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Ал, келтірілген залал, яғни жұлынған өсімдік көлемі көп болса немесе табиғатқа көп зақым келсе, оқиға Қылмыстық кодекстің 340-бабына («Ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу, жою немесе зақымдау») сәйкес қарастырылуы мүмкін.

ІІМ мәліметінше, бұл бап бойынша жаза 160 айлық есептік көрсеткішке дейін (692 мың теңге) айыппұл, дәл сондай мөлшерде түзеу жұмыстары, 160 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар немесе 40 тәулікке дейін қамауға алу түрінде болуы мүмкін. Сондай-ақ мүлікті тәркілеу де көзделген.

Дәл осындай әкімшілік жауапкершілік жауқазынды жұлғаны үшін де қарастырылғанын еске саламыз. Егер, қарапайым жауқазындар болса, ҚР ӘҚБтК-нің 505-бабына сәйкес, «Қызыл кітапқа» енген жауқазындар үшін ҚК 339 және 340 баптары бойынша, миллиондаған айыппұл қарастырылған.

Бақшаны ауыз сумен суару үшін айыппұл бар ма?

«Бақшаны ауыз сумен суарғаныңыз үшін, айыппұл төлейсіз» деген түсінік те миф болып шықты. ҚР Су кодексінде Қазақстанда суды ауыз су және тұрмыстық қажеттіліктер үшін, пайдаланатыны жазылған. Аталған Кодексте суды заңсыз немесе мән-мақсатсыз пайдалану (мысалы, су есептеуішсіз немесе өз бетінше пайдалану), су сақтау ережелерін бұзу (егер суға немесе экологияға зиян келсе) жағдайларында ғана айыппұл салынуы мүмкін екені айтылған. Демек, мұндай әрекет үшін — айыппұл төлеу жалған болып шықты.

Көгершіндерді тамақтандыру үшін айыппұл арқалайтыныңыз рас па?

«Көгершіндерді тамақтандырғаныңыз үшін, айыппұл төлейсіздер» деген пікірлерді желіде жиі кездестіргенімізбен, мұндай әрекет үшін айыппұл төлеу — еш Заңда қарастырылмаған.

«Мұндай әрекет үшін тек ҚР ӘҚБтК-нің 505-бабы ойынша ғана айыппұл қарастырылуы мүмкін. Дегенмен, көгершіндер қоршаған ортаны қасақана зақымдамайтынын және адамдар да осы әрекетімен заң бұзбайтынын ескеру керек. Яғни, бұл үшін де Заңда айыппұл бар деген сөз — фейк болып отыр», — деді заңгер Руслан Қожахмет.

Аулада кәуап қуырғаныңыз үшін, айыппұл бар — жалған

Қазақстанда жеке үйлердің аулаларында кәуәп дайындағаны үшін — арнайы айыппұл төлеу ережесі қарастырылмаған және оған тыйым салынбаған. Бұл да азаматтар арасында кең таралған миф. Бұл ретте, тек өрт қауіпсіздігі ережелерін сақтаған жөн. Егер кәуап мангалы үйге тым жақын тұрса, су немесе өртті сөндіру құралдары болмаса, кәуәп жалыны қараусыз қалса немесе отты өшірмей, ол өртке әкелсе, мангалды құрғақ шөпте немесе ағаштың астында орналастырған уақытта ғана, өрт қауіпсіздігін сақтамағаны үшін азаматтар айыппұл төлеуі мүмкін.

«Бұл ретте ғимараттар мен құрылыстардан арақашықтық сақтау қажет — ол кемінде 10 метр болуы тиіс. Сосын от тұтату үшін бензин немесе өзге де тез тұтанғыш сұйықтықтарды қолданбау керек. Желді күні от жақпауға, кәуәп пісіруді аяқтаған соң міндетті түрде отты толық сөндіріп, мангалды қақпақпен жабуға кеңес беріледі», — делінген ТЖМ хабарламасында.

ЭЦҚ-ны өзгеге бергеніңіз үшін, айыппұл бар ма?

Бір қызығы аталған әрекет үшін, Заңда расымен айыппұл қарастырылғаны анықталды. Ол — «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы заңнаманы бұзу» деп аталатын 640-бапта қарастырылған.

Ол үшін жеке тұлғалар — 10 АЕК-ке дейін (шамамен 43 мың теңгеге дейін), лауазымды тұлғаларға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне немесе коммерциялық емес ұйымдарға – 15 АЕК, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – 30 АЕК, ал заңды тұлғалар үшін — 150 АЕК-ке дейін (650 мың теңгеге дейін) айыппұл қарастырылған.

Көргеніміздей, ел арасында көптеген әрекет үшін, айыппұл бары жиі талқыланғанымен, олардың көпшілігі миф болып шықты. Сол себепті, тек ресми дереккөздердегі ақпаратқа сеніп, сыни ойлау дағдыларын қалыптастырған жөн екенін тағы да еске саламыз.

Сообщение Кір жайғаны үшін айыппұл: елдегі «ерекше» заңдардың қайсысы рас, қайсы фейк появились сначала на NoFake.

Миф 1 – Банктер ұрланған қаражатты қайтаруға көмектеспейді

Бұл пікір толық шындықты көрсетпейді. Қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр, бірақ оның нәтижелері ірі шығындарға байланысты резонансты оқиғалардың тасасында қалып қояды. Қазақстан Ұлттық банкінің Ұлттық төлем корпорациясына қарасты Антифрод-орталығының жетекшісі Айнура Измайлованың айтуынша, алаяқтыққа тап болған адамдар үшін статистика емес, нақты өз ақшасын қайтару маңызды.

«Көп жағдайда мұндай жағдайлар жария етілмейді. Адамдар өздеріне көмектескенін немесе ақшасы сақталып қалғанын айта бермейді. Ал шығын болған жағдайлар керісінше көп талқыланады. Бүгінгі таңда Антифрод-орталық арқылы 500 миллион теңгеден астам қаражат қайтарылды», – деді ол.

Сондай-ақ он мыңдаған жағдайда қаражат аударылмай тұрып тоқтатылған немесе қайтарылған. Бұл – мемлекеттік органдармен бірлескен жұмыстың нәтижесі. Мұнда ақпараттың қаншалықты жылдам түскені және алаяқтықтың қай кезеңінде анықталғаны маңызды.

Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитеті төрағасының орынбасары Ерәділ Ахметовтің мәліметінше, жағдай біртіндеп жақсарып келеді.

«Биыл бірінші тоқсанда интернет-алаяқтықтан келген шығын 4,8 млрд теңгені құрады. Оның жартысы – 2,4 млрд теңге – жәбірленушілерге қайтарылды. 2025 жылы 12,2 млрд теңге шығын келтіріліп, оның 5 млрд теңгесі қайтарылған. Бұл – оң динамика», – деді ол.

Миф 2 – Алаяқтарды ұстамайды және жазаламайды

Киберқылмысты ашу күрделі екені рас, себебі қылмыскерлер түрлі елдерде болуы мүмкін. Бірақ арнайы бағдарламалардың арқасында құқық қорғау органдары оларды анықтап, жауапкершілікке тартып жатыр. ІІМ киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаменті басшысының орынбасары Әлібек Оразалы нақты статистикаларды көрсетті.

«Өткен жылы 6 мыңнан астам киберқылмыс ашылып, 1750-ден астам адам ұсталды. Биылғы үш айда 447 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды»,-деді маман.

Миф 3 – Киберқылмыскерлер нақты мерзімге сотталмайды

Бұл да шындыққа жанаспайды. Сотқа жететін істер саны артып келеді.

«Биыл соттарға 2000-нан астам іс жолданды. Өткен жылы шамамен 1300 іс болған. Бұл – мемлекеттік органдар, банктер мен ұйымдардың жұмысы нәтижесін беріп жатқанын көрсетеді»,-деді Ерәділ Ахметов.

Миф 4 – Дропперлер жазасыз қалады

Бұл миф те өзектілігін жоғалтып келеді. Қылмыстық кодекске енгізілген жаңа нормадан кейін дропперлерді анықтау айтарлықтай жақсарды. Өткен жылы 53 іс тіркелсе, биылдың басынан бері 393 іс тіркелген. Яғни механизм толық жұмыс істей бастады.

Миф 5 – Деректердің таралуына тек банктер кінәлі

Бұл – қате түсінік. Цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Талғат Мұстағұловтың айтуынша, деректердің таралуына барлық ұйым жауапты.

«Дербес деректерді қорғауға қатысты талаптар күшейтілді. Айыппұлдар артты. Кей жағдайларда тек ұйымдар емес, мемлекеттік қызметкерлер де жауапқа тартылады. Айыппұл көлемі 8 млн теңгеге дейін жетеді», – деді ол.

Миф 6 – Кибералаяқтар жалғыз әрекет етеді

Қазіргі киберқылмыс – ұйымдасқан жүйе. Айнұр Измайлованың айтуынша, бұл – толыққанды бизнес: қоңыраулар, жалған инвестициялар, түрлі схемалар арқылы жұмыс істейді. Халықаралық деңгейде де бірлескен операциялар жүргізілуде. Жүргізілген талдау киберқылмысқа қатысты кең тараған мифтердің көпшілігі шындыққа сәйкес келмейтінін көрсетті. Статистика қылмыстардың ашылуы артып, жауапкершілік күшейгенін, сотқа жететін істер саны көбейгенін және жәбірленушілерге қайтарылған қаражат көлемі өсіп жатқанын дәлелдейді. Сонымен қатар заңнамалық база жетілдіріліп, халықаралық ынтымақтастық күшейіп келеді.

Сообщение «Ақшаны қайтару мүмкін емес»: Киберқылмысқа қатысты кең тараған мифтер появились сначала на NoFake.

Ведомство ұсынған мәліметтерге сәйкес, ҚР «Білім туралы» Заңының 1-бабы, 38-ші тармақшасына сәйкес қашықтан оқыту – педагог пен білім алушылардың қашықтан, оның ішінде ақпараттық-коммуникациялық технологиялар мен телекоммуникациялық құралдарды қолдана отырып өзара іс-қимыл жасауы кезінде жүзеге асырылатын оқыту болып есептеледі.

Министрлік ҚР Оқу-ағарту министрінің 2023 жылғы 27 қарашадағы №349 «Білім беру ұйымдарына қашықтан оқытуды ұсыну талаптарын және бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша қашықтан оқыту, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша онлайн-оқыту нысанында оқу процесін ұйымдастыру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына сәйкес орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында қашықтан оқыту қандай жағдайларда жүзеге асырылатынын түсіндіріп өтті:

• тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктерде (жекелеген объектілерде) төтенше жағдай енгізілген, шектеу іс-шаралары, оның ішінде карантин жарияланған, төтенше жағдайлар орын алған кезде;
• қолайсыз ауа райы метеожағдайларында;
• білім алушының денсаулық жағдайы туралы дәрігерлік-консультациялық комиссияның қорытындысы болған жағдайда;
• білім алушылардың халықаралық, республикалық оқу-жаттығу жиындарына, спорттық жарыстарға, зияткерлік және шығармашылық конкурстар мен фестивальдерге қатысуы кезінде;
• ата-аналардың немесе өзге де заңды өкілдердің өтініші бойынша. 

Министрлік хабарламасында қашықтан оқыту «білім беру процесіне қатысушылардың орналасқан жеріне қарамастан» жүзеге асырылатыны айтылады.

«Қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы қатынастар Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен реттеледі. Осыған орай педагогтердің жұмысын ұйымдастыруды нақты білім беру ұйымы айқындайды. Егер еңбек шартында қашықтан жұмыс істеу көзделмесе және қызметкерлерді қашықтан режимге көшіру туралы бұйрық болмаса, педагог белгіленген жұмыс орнында (мектепте) жұмыс істеуге міндетті», — деп түсіндірді ведомство мамандары.

Сондай-ақ, ведомство мемлекеттік білім беру ұйымының басшысы білім алушылар қашықтан оқытылған жағдайда, педагогтің жұмыс орнында болуын қандай жағдайларда талап ете алатынын атап өтті:

– еңбек шартында жұмыс орны мектеп деп белгіленсе;

– қызметкерлерді қашықтан жұмысқа көшіру туралы бұйрық болмаса;

– еңбек және қауіпсіздік талаптары сақталса. 

Айта кетейік, биыл қыста еліміздің солтүстік, шығыс, батыс өңірлері мен Астана қаласында мектеп оқушылары ауа райының қолайсыздығына байланысты бірнеше рет қашықтан оқу форматына өткен еді.

Сообщение Қашықтан оқыту: мұғалімдер мектепте отыруға міндетті ме появились сначала на NoFake.

«Тұрғын-үй құрылыс жинағы жүйесінің негізгі өнімі — ол тұрғын-үй несиесі. Ол қалай беріледі? Отбасы банк клиенті, жалпы жүйе қатысушысы депозитте үйдің бағасының бастапқы жарнасын, яғни 50%-ын жинауы тиіс. Бұл бірінші талап. Екінші талап бойынша, ол қаржыны депозитте кем дегенде 3 жыл сақтауы тиіс. Үшінші шарт, оның бағалау көрсеткіші (ред. ОП) 16-ға жетуі тиіс», — деп түсіндірді банк өкілдері.

Бұл ретте, банк өкілдері бағалау көрсеткіші дегеніміз — азаматтардың қаржылық тәртібінің көрсеткіші екенін атап өтті. Яғни, клиенттің депозитке қаншалықты тұрақты түрде қаражат құюын білдіретін ұғым.

«Егер клиент жоғарыда аталған үш талапты орындаса, үй бағасының қалған 50%-ына несиені 3,5-5% мөлшерлеме көлемінде алуға болады. Бұл тұрғын-үй несиесіне қажет талаптар», — деді мамандар.

Үш жыл күткісі келмейтіндерге

Сонымен бірге Отбасы банк мамандары клиент егер қаржының 3 жыл бойы депозитте жатқанын қаламаса және оның қолында немесе депозитінде баспана бағасының 50%-ы болса, онда ол аралық несие ала алатынын атап өтті.

«Яғни, аты айтып тұрғандай, клиент тұрғын-үй несиесін күтетін кезде, осы аралықта ол аралық несиені ала алады. Мұндай несиенің жылдық мөлшерлемесі 6-8,5%-ды құрайды. Ол үшін депозитте үй бағасының 50% қаржысы болуы тиіс және оны 3 жыл күтіп керек емес. Бұл жерде маңызды мәселе — бағалау көрсеткіші 5-тен төмен болмауы керек», — деді банк өкілдері.

Отбасы банк мамандарының сөзінше, бағалау көрсеткіші кемінде 5-ке жету үшін, азаматтар 6 ай уақыт күтіп, депозитте жарты жыл бойы қаржысын сақтауы қажет.

«Бұл дегеніміз адамдар егер депозитке бірден үйдің жарты бағасын құрайтын қаржыны салса, онда ең көп дегенде 6 ай уақыт күтеді. Себебі тек сол кезде ғана олардың бағалау көрсеткіші 5-ке жетіп, олар аталған пайыздық мөлшерлемемен үй ала алады», — деді мамандар.

Бағалау көрсеткіші туралы

Сол сияқты Отбасы банк мамандары егер клиент депозитті 2-3 жыл бұрын ашып, бастапқы жарна ретінде қаржының 20%-ын құйса, қалғанын осы жылдар бойы жинап отырса, онда тиісінше оның бағалау көрсеткіші жоғары болатынын айтты.

«Ондайда әрине азаматтарға 6 ай уақыт күтіп керек емес. Яғни, аралық несиеде басты нәрсе жарты жыл уақыт емес, бағалау көрсеткішінің кем дегенде 5-ке жетуі. Бұл көрсеткішке жету үшін, әр клиент әр түрлі ақша аударып, түрлі уақыт аралығында жетуі мүмкін. Демек әркімде әрқалай уақыт, әр түрлі бағалау көрсеткіші болады», — деді олар.

Банк мамандары бұл ретте желідегі түрлі ақпаратқа емес, банктің ресми сайты мен бөлімшелердің өзінде кеңес беретін менеджерлер ұсынған ақпаратқа ғана сенуге шақырды.

Сообщение Отбасы банкпен үй алу үшін қаржы 6 ай шотта жатуы міндетті ме появились сначала на NoFake.